عادیسازی ترور و بحران اعتبار دیپلماسی/ انتقام و مطالبه عدالت میتوانند در چارچوب حقوق بینالملل پاسخ داده شوند
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، ریاکاری نهادهای بینالمللی و ناکارآمدی حقوق بشر غربی در برابر تروریسم دولتی، پرده از حقیقتی تلخ برداشته و تاکید می کند که نظم آمریکایی قرن بیستم دیگر حافظ صلح نیست، بلکه ابزاری برای تحمیل اراده قدرتهاست. با رنگ باختن هنجارهای حقوقی و تبدیلشدن ترور به رویهای پذیرفتهشده در سیاست جهانی، کشورهای خارج از مدار هژمونی باید به فکر بازطراحی ائتلافها و نظمهای جایگزین باشند.
ایران یکی از قربانیان اصلی این رویه خطرناک است که عاملان آن بدون هیچ گونه محاکمه ای بارها دست به تکرار چنین جنایاتی زده اند و ترور رهبر شهید انقلاب یکی از مهم ترین ابعاد ناکارآمدی به اصطلاح حقوق بین الملل را در این زمینه روشن می کند.
«متیو هو»، کهنهسرباز نیروی دریایی آمریکا در جنگ عراق و افسر سابق وزارت امور خارجه این کشور در جنگ افغانستان است. وی در سال ۲۰۰۹، پس از انتصاب به مقامی در وزارت امور خارجه، در اعتراض به تشدید جنگ افغانستان توسط دولت اوباما، از سمت خود در افغانستان استعفا داد. او اکنون بهعنوان تحلیلگر و مفسر مسائل سیاست خارجی و نظامی، بهعنوان عضو ارشد شبکه رسانهای آیزنهاور فعالیت میکند.
وی طی گفت و گو با پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی به پرسش های مطرح شده در زمینه ترور رهبر شهید انقلاب و ساز و کارهای حقوق بین الملل برای پی گیری این پرونده پاسخ داد.
* با توجه به اینکه حقوق بینالملل دارای ادبیات و سازوکارهای خاص خود است، مفهوم «انتقام و خونخواهی» در این چارچوب چگونه قابل صورتبندی و پیگیری است؟
حقوق بینالملل طبیعتا باید یک چارچوب عینی ارائه دهد. یکی از اهداف آن، حذف جنبههای ذهنی، حذف احساسات، و کنار گذاشتن مفاهیمی همچون انتقام و خونخواهی از تعاملات میان ملتهاست.
با این حال، این تصور که چنین مفاهیمی باید کاملا برای مردم، یک فرهنگ یا یک ملت بیگانه باقی بمانند، به عقیده من، چنین چیزی امکانپذیر نیست.
به نظر من، آن تمایلات و نیازها یعنی همان خواست افراد برای گرفتن انتقام و مطالبه عدالت میتوانند در چارچوب حقوق بینالملل پاسخ داده شوند.
قطعا در حقوق بینالملل این اصل وجود دارد که ملتها حق دارند در مقام دفاع از خود واکنش نشان دهند؛ یعنی یک ملت نه تنها حق دارد مهاجمان را بازدارد، بلکه حق دارد آنها را شکست دهد.
در واقع، فرآیند بازدارندگی و شکست دادن دشمن ممکن است مستلزم اقداماتی باشد که دقیقا با همان مؤلفهها و عناصر موجود در مفهوم انتقام و خونخواهی همپوشانی دارند.
بنابراین، اگر ملتی احساس کند که برای دفاع از خود و همچنین برای شکست دادن متجاوزان باید واکنشی متناسب نشان دهد و هزینهای بر مهاجم تحمیل کند که از نظر وزن، ماهیت و معنا با خسارات تحمیل شده شده حمله برابری میکند، آنگاه به طور قطع میتوان گفت که در حقوق بینالملل چنین ظرفیتی وجود دارد.
البته به این عمل «انتقام» یا «خونخواهی» گفته نمیشود؛ اما این اصل وجود دارد که ملتی که مورد حمله قرار گرفته، نه تنها حق دفاع از خود و بازداشتن مهاجم را دارد، بلکه از این حق نیز برخوردار است که مهاجمان را شکست دهد.
* در صورت بررسی ترور رهبر شهید انقلاب در چارچوب حقوق بشر، چه عناوین و ظرفیتهای حقوقی بینالمللی برای پیگیری آن وجود دارد؟
به نظر من، در عمل و با توجه به وضعیت فعلی، این امکانات بسیار محدود هستند.
مقصود، همان وجود مسیرهای قانونی برای پیگیری مواردی همچون ترورها، جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت که دیوان کیفری بینالمللی است که اساسا برای همین منظور ایجاد شده است. با این حال، شاهد بودهایم که ایالات متحده پیوسته به دیوان کیفری بینالمللی حمله کرده است؛ بنابراین، بسیار بعید به نظر میرسد که این دیوان بتواند اقتدار، صلاحیت قضایی یا قدرتی بر ایالات متحده داشته باشد، چه رسد به اینکه بخواهد چنین پروندههایی را علیه این کشور پیگیری کند.
بنابراین، مسئله صرفا صدور حکم علیه ایالات متحده توسط دیوان کیفری بینالمللی نیست، بلکه بحث بر سر این موضوع است که آیا دیوان کیفری بینالمللی اساسا قادر خواهد بود پروندهای را علیه ایالات متحده به جریان بیندازد یا خیر.
* با این حال، گمان میکنم یکی از پیامدها و نتایج این جنگ، شکلگیری یک نظم جدید خواهد بود.
قطعا این ایده که جنگ کنونی، نبردی میان قرن بیستم و قرن بیست و یکم یا به عبارتی میان نظم امپریالیستی آمریکا و جهانی چندقطبی است، کاملا مشهود به نظر میرسد.
از دل این جنگ باید نیازی فزاینده پدید آید؛ نه تنها برای گفتگو و همکاری میان ملتها، بلکه برای تقویت نهادهای بینالمللی که بر پایه حقوق بینالملل بنا شدهاند.
در غیاب حقوق بینالملل و نهادهای بینالمللی قوی، وقوع «جنگهای انتخابی» و «جنگهای تجاوزکارانه» نظیر آنچه اکنون شاهد آن هستیم، ممکن و محتمل خواهد بود. با این حال در مورد نظم جدید باید گفت که این نهادهای جدید باید از دل نهادهای موجود ظهور کنند.
به گمانم بحث بر سر تقویت، سرمایهگذاری یا تحکیم سازمان ملل متحد — یعنی همان نظام سازمان ملل که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت — نیست، بلکه معتقدم باید چیزی دیگر جایگزین آن شود. شاید این موضوع بیشتر جنبهای منطقهای داشته باشد، اما در عین حال چیزی است که ایالات متحده نه میتواند آن را نادیده بگیرد و نه قادر است در آن دستکاری کند، در آن مداخله نماید یا بانیانش را مجازات کند.
به عنوان مثال، میتوان بلوکی متشکل از کشورهای خاورمیانه را تصور کرد که به حقوق بینالملل پایبندند؛ ساختاری که تحریمهای آمریکا را نادیده میگیرد و در مقابل، خود دست به اقداماتی مشابه چه در قالب تدابیر تنبیهی و چه از طریق مجاری قانونی علیه آمریکا میزند.
به گمانم، این همان چیزی است که ممکن است در پی این جنگ پدید آید.
* به نظر شما واکنش افکار عمومی جهان به ترور رهبر شهید ایران چه بود؟ سکوت جامعه حقوقی بین الملل در این حوزه به چه معناست؟ آیا میتوان این برداشت را کرد که ترور تبدیل به یک رویه جهانی و توسط دولت های مدعی حقوق بشر شده است؟
به اعتقاد من ترور رهبر عالی ایران، تنها یک نمونه دیگر و شاید هم آخرین نمونه برای مردم سراسر جهان است که نشان میدهد حقوق بشر بینالملل آنگونه که توسط نظام سازمان ملل متحد ترویج میشود (نظامی که خود بخشی از نظم امپریالیستی آمریکاست و پس از جنگ جهانی دوم تثبیت یا در واقع مستقر شد) رویکردی ریاکارانه دارد؛ این نظام تنها در خدمت منافع غرب بوده و ابزاری است که تنها علیه آنها [کشورهای غیرغربی] استفاده می شود، نه برای آنها.
به نظرم، این همان برداشتی است که طی دهههای اخیر، اکثر مردم در جنوب جهانی از این نظام داشتهاند. نمیدانم از کجا شروع کنم؛ آنها شاهد تهاجم آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ بوده اند؛ شاهد تداوم تهاجم آمریکا به افغانستان و اشغال بیستساله این کشور توسط ایالات متحده بودند؛
شاهد جنگها در سوریه و لیبی بودند و البته مثالهای بسیار دیگری هم وجود دارد؛ اما این تصور که نظام بینالمللی حقوق بشر و نهادهای بینالمللی مرتبط با آن اساسا برای استفاده علیه ملت های جنوب جهان و جهان در حال توسعه و در راستای منافع غرب طراحی شدهاند، وجود دارد.
بنابراین من فکر می کنم ایده اصلی این است که باید چیز دیگری جایگزین این سیستم شود. تلاشی که پس از ویرانیها و فجایع جنگ جهانی دوم صورت گرفت، به خودی خود اقدامی ارزشمند و شریف بود، ما این تلاش بهسرعت توسط پیروزمندان جنگ مصادره شد تا در خدمت اهداف خودشان قرار گیرد.
حرف این است که دوران چنین سیستمی به سر آمده و بر همه جهانیان روشن است که در راستای منافع غرب به کار گرفته شده است.
بنابراین، باید نظام جدیدی ایجاد شود؛ حال چه به صورت منطقهای، چه فرامنطقهای و چه در مقیاسی واقعی جهانی — دقیقا نمیدانم [چه شکلی خواهد داشت]؛ اما باید چیزی جایگزین آن نظم قرن بیستمی شود که تا این حد ویرانگر و مخرب از کار درآمده است.
یک نکته قطعی است: همزمان با پایان یافتن آن نظم آمریکایی قرن بیستمی، این سیستم تمام تلاش خود را برای حفظ قدرت به کار خواهد بست.
بنابراین، برای ملتهای سراسر جهان در مناطق مختلف بسیار مهم است که دریابند پایان یافتن یا تضعیف امپراتوری آمریکا تا چه اندازه میتواند خطرناک باشد. آنها باید راهکارهایی برای مقابله با این وضعیت و محافظت از خود بیابند، جایگزینهایی برای آن نظم ایجاد کنند و روابط، بلوکها و ائتلافهایی را شکل دهند که در قرن بیست و یکم ضروری خواهند بود.
* همچنین، مسئله دیگری نیز مطرح است؛ اینکه ترور به رویهای جهانی تبدیل شده که توسط دولتهایی اجرا میشود که خود را مدافع حقوق بشر میدانند.
بله، قطعا همینطور است. به نظر من، نسلکشی در غزه، صرفنظر از دههها اشغالگری اسرائیل، آپارتاید و جنایات جنگی پیش از آن بهخوبی گویای این واقعیت است.
این ماجرا خود نمونهای آشکار و کواه محکمی از ریاکاری موجود در حقوق بینالملل است که توسط غرب اعمال میشود و هیچ مثال واضح تری از این ریاکاری وجود ندارد.
مشاهدهی نسلکشی در غزه طی سه سال اخیر و تمایل غرب به حمایت همهجانبه از این نسلکشی، بهوضوح ریاکاری این سیستم را نشان میدهد و بر ضرورت جایگزینی آن تاکید می کند.
در مورد مسئله ترور باید گفت که به ابزاری تبدیل شده اند؛ هر چند زمانی توسط غرب رد میشد، مورد انتقاد قرار میگرفت یا حتی انکار میشد؛ اما معتقدم که ترور همچنان به عنوان ابزاری در دست دولتهای غربی در طول این قرن باقی خواهد ماند.
به اعتقاد من ترور ابزاری خواهد بود که دولتهای دیگر نیز از آن استفاده خواهند کرد.
بیشک، شاهد آن هستیم که اقدام به ترور در جریان جنگ روسیه و اوکراین رخ داده است؛ جالب آنکه این اقدام بیشتر از سوی اوکراینیها علیه روسها صورت گرفته است؛ اما تصور میکنم با تداوم این جنگ، روسها نیز دست به ترورهای بیشتری خواهند زد.
بنابراین، متأسفانه گمان میکنم این مسئله به یکی از ویژگیهای بارز قرن بیست و یکم بدل شود؛ نوعی کنار گذاشتن هنجارها و نوعی بیاعتنایی یا نفی رویههای مبتنی بر حقوق بینالملل بشردوستانه که در نیمه دوم قرن بیستم شاهد پایبندی به آنها بودیم.
به باور من، این پدیده در قرن بیست و یکم رواج خواهد یافت، مگر آنکه نهادهای جدیدی ایجاد شوند و کشورهایی که خارج از مدار نظم امپریالیستی رو به افول آمریکا قرار دارند، بتوانند اجرای آنها را تضمین و اعمال کنند.
* ایستادگی پایدار در برابر امپریالیسم جهانی، احیای کرامت ملتهای مستضعف، بازتعریف و ایستادگی بر مسئله قدس به عنوان وجدان مشترک بشریت، و طراحی شبکه مردمی و بومی مقاومت، همگی بخشهایی از هندسه کلان فکری شخصیتی رهبر شهید ایران بود؛ در چنین شرایطی خونخواهی و انتقام وی چگونه میتواند باشد؟
ببینید، من معتقدم که پیگیری انتقام — یا به عبارتی «خونخواهی» — هرچند ممکن است در قالب برخی تعابیر در چارچوب عدالت گنجانده شود، اما اغلب به چرخهای فزاینده و متقابل از خشونت میانجامد که پایانی بر آن نیست.
بنابراین، من تمایلی به تایید مفاهیمی همچون انتقامجویی یا خونخواهی ندارم؛ چرا که این موضوع میتواند به ماجرایی بیپایان بدل شوند؛ چرخههایی از خشونت که یکدیگر را تقویت کرده و به هم سوخترسانی میکنند.
با این حال، از منظر «رئالپلیتیک» (سیاست واقعگرایانه)، توانایی دولتها برای شکست دادن دشمنان خود - چه مهاجمان، متجاوزان یا دشمنان - محدود به بازدارندگی نیست، بلکه گاهی اوقات مستلزم تحمیل شکست به آنهاست؛ چیزی که دولتها خود را مجبور به انجام آن میدانند.
متأسفانه، از زمان ظهور اولین دولتها در هزاران سال پیش، اوضاع در جهان به همین منوال بوده است.
* در مورد مسئله خونخواهی باید به این نکته توجه داشت که برداشت طرف مقابل از این رفتار و همچنین نحوه تفسیر آن توسط طرفِ خودی و افکار عمومی داخلی بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که این برداشتها ریشه در بستر تاریخی و معانی خاصی دارند که افراد به آن رویداد نسبت میدهند.
این یک جنبه از ماجراست. اما باید درک کرد که مخالفان، رقبا و دشمنان شما نیز بستر تاریخی، پیشینه و تفسیرهای خاص خود را دارند؛ عناصری که باورها و روایتهای آنها را تقویت کرده و بر کنشهایشان تأثیر میگذارد.
بنابراین، همانطور که ممکن است در یک سو، احساسِ نیاز به انتقام و خونخواهی وجود داشته باشد، طرف دیگر نیز ممکن است همین ایده را اتخاذ کند.
برای نمونه، اگر به تجربه ایالات متحده نگاه کنیم، میبینیم که اکثر آمریکاییها فاقد زمینه لازم برای درک حملات ۱۱ سپتامبر بودند. بسیاری از آنها درک نمیکردند که حملات ۱۱ سپتامبر، در واقع بخشی از یک درگیری گستردهتر به اصطلاح میان دولت آمریکا و نیروهای جهادی است. بیشتر آمریکاییها حملات ۱۱ سپتامبر را نوعی حمله غافلگیرانه و ناگهانی تلقی کردند و به دنبال آن، نیاز به انتقامجویی پدید آمد.
این امر سرمایه سیاسیای را فراهم کرد که دولتهای پیاپی آمریکا از آن برای به راه انداختن جنگهایی در سراسر جهان اسلام سوءاستفاده کردند.
در واقع، از مراکش گرفته تا اندونزی، کدام بخش از جهان اسلام بود که پس از حملات سال ۲۰۰۱، از گزند دولت انتقامجوی آمریکا در امان ماند؟ جنگ عراق، جنگ افغانستان، جنگ سوریه، جنگ لیبی، جنگ یمن، جنگ سومالی و غیره و غیره و البته، اکنون هم مسئله این جنگ با ایران مطرح است.
بنابراین، به گمان من، این مفهوم خونخواهی یا هر نام دیگری که بر آن بگذارید، قطعا برای پایگاه سیاسی و مردم یک کشور اهمیت دارد؛ اما باید دید که طرف مقابل، یعنی دشمنان و مخالفان، چگونه آن را تفسیر میکنند.
اما در مورد این موضوع که ایالات متحده نه یک بار، بلکه دو بار در جریان مذاکرات به ایران حمله کرد، باید گفت که قطعا همینطور است.
کاری بسیار ناپسند و شرمآور و در عین حال تاکید می کند که ایالات متحده کشوری قابل اعتماد نیست.
بنابراین، هم در سال ۲۰۲۵ و هم در سال ۲۰۲۶، در حالی که مذاکرات در جریان بود، آمریکاییها به اسرائیلیها اجازه دادند یا از آنها در حمله به ایران پشتیبانی کردند.
در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده و اسرائیل در بحبوحه مذاکرات، دست به حمله زدند که البته میتوان از آن به عنوان فقدان شرافت، یا به عبارتی خیانت به روند دیپلماتیک و مسائلی از این دست سخن گفت.
اما مسئلهی اصلی که باید به آن بپردازیم این است که به هیچوجه نمیتوان به آمریکاییها اعتماد کرد؛ و هرگونه مذاکرهای با آنها در آینده باید با در نظر گرفتن این واقعیت پیش برود که این افراد ممکن است دوباره دست به چنین کاری بزنند.
* با توجه به شیوه مداوم آمریکا و رژیم صهیونیستی در ترور و قتل مخالفان خود، اهمیت خونخواهی و انتقام در جهان معاصر چیست؟ انتقام در مواجهه با دشمن و جنایت سیاسی چگونه میتواند از واکنش احساسی به راهبردی عقلانی برای بازدارندگی تبدیل شود؟ یعنی آیا انتقام میتوان برای جلوگیری از ترور رهبران جهان، بازدارنده باشد؟
به نظرم این پایانبندی بسیار مناسبی برای این بخش پرسش و پاسخ است.
این موضوع ما را به بحث دربارهی اهداف انتقام میرساند.
آیا هدف صرفا پاسخ دادن به آن نیاز عاطفی، اجابت آن فریادِ طلب انتقام، یا برآورده کردن خواستههای سیاسی داخلی مردم و پایگاههای رأیدهندگان است؟ همان طور که ایالات متحده پس از حملات ۱۱ سپتامبر انجام داد یا هدف دستیابی به یک هدف استراتژیک است که در خدمت منافع ملی بالاتر باشد، مانند جلوگیری از حملات بیشتر یا شکست دادن دشمن؟
بنابراین، باید این مسئله را از بار احساسی جدا کرد و نباید تسلیم وسوسهی بهرهبرداری از آن منافع سیاسی داخلی سطحی شد؛ منافعی که از انتقام و خونخواهی حاصل میشوند، زیرا اگر محاسبات، تدوین راهبرد و اجرای سیاستها بر پایهی چنین احساساتی بنا شده باشد، محکوم به شکست خواهد بود. علاوه بر این، این کار در چرخهای بیپایان از خشونت گرفتار می کند و در وضعیتی مشابه آنچه آمریکاییها در عراق یا افغانستان تجربه کردند، قرار می دهد یا شاید باعث واکنش زنجیرهای از وقایع و پیامدهای نامطلوب شود.
برای مثال، ایالات متحده را در نظر بگیرید که پس از حملات ۱۱ سپتامبر، با استفاده از نیروی نظامی به سراغ القاعده رفت. چه عاملی باعث شد القاعده — که طبق برآورد افبیآی آمریکا در سپتامبر ۲۰۰۱، سازمانی متشکل از ۲۰۰ تا ۴۰۰ نفر بود — به نیرویی با دهها هزار عضو در سراسر جهان تبدیل شود؛ نیرویی که در نهایت سرزمینهایی را تصرف میکند و اکنون بر یک کشور کنترل دارد؟
به وضعیت «احمد الشرع» در دمشق و پیروزی او نگاه کنید؟
منظورم این است که این پیامد واقعی سیاستها و تصمیمگیریهای آمریکاست؛ تصمیماتی که هم بر پایه احساسات اتخاذ شدند و هم با این هدف که از آن رویدادها برای کسب منافع سیاسی داخلی بهرهبرداری شود.
این کار از منظر منافع راهبردی و امنیت ملی آمریکا چه دستاوردی داشت؟ یا در چارچوب اهداف ژئوپلیتیک کلانتر آمریکا؟
بنابراین، من معتقدم که ملاحظات ذهنی و احساسی باید از فرآیند برنامهریزی حذف شوند، برنامهریزی باید مبتنی بر سیاست واقعگرایانه دقیق باشد، اهداف سیاسی واضح و ملموس باید تعریف شوند، یک مسیر استراتژیک ترسیم شود و ابزارهای لازم برای اجرای آن استراتژی فراهم شود.
اگر این عناصر وجود داشته باشند، انتقامجویی یا ترور رهبران سیاسی دشمن - در تلافی ترور رهبران سیاسی خود - ممکن است یک اقدام عملی باشد.
با این حال، همه این محاسبات باید با یک طرز فکر استراتژیک هوشیارانه تعدیل شوند. در غیر این صورت، عواقب آن میتواند فاجعهبار باشد.