مشروح نشست علمی بازخوانی الهیاتِ انتقام و خونخواهی در تاریخ اسلام و انقلاب اسلامی
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست علمی «بازخوانی الهیاتِ انتقام و خونخواهی در تاریخ اسلام و انقلاب اسلامی» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی با حضور عباس سلیمینمین مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران، دکتر سعید طاووسی مسرور تاریخپژوه و استادیار دانشگاه علامه طباطبایی، حجتالاسلام مهدی عامری شهرابی استاد حوزه علمیه تهران و دکتر مجتبی سلطانی احمدی تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور برگزار شد.
در این نشست، ابعاد مختلف مفهوم انتقام و خونخواهی در قرآن، سیره پیامبر اکرم(ص)، تاریخ تشیع و انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار گرفت و سخنرانان با رویکردهای تاریخی، الهیاتی و اندیشهای، نسبت این مفهوم با عدالت، بازدارندگی، عزت، نصرت الهی و مقابله با ظلم را تبیین کردند.
مجتبی سلطانی احمدی: انتقام در اسلام، مفهومی عدالتمحور و بازدارنده است
مجتبی سلطانی احمدی دانشیار دانشگاه پیام نور با اشاره به جایگاه مفهوم انتقام در اندیشه اسلامی گفت: انتقام و خونخواهی از مفاهیم ریشهدار در متون دینی، حافظه تاریخی مسلمانان و فرهنگ سیاسی تشیعاند. این مفاهیم در منظومه اسلامی، صرفاً به معنای واکنشی شخصی و هیجانی در برابر آسیب و جنایت نیستند، بلکه در پیوند با مفاهیمی چون عدالت، قصاص، نصرت مظلوم، مقابله با تعدی و جلوگیری از تکرار ظلم معنا پیدا میکنند. در عین حال، قرآن کریم و فقه اسلامی با تبیین نسبت میان قصاص، عفو، صبر و مجازات، حدود و ضوابطی را برای پاسخ به ظلم و استیفای حق مقرر کردهاند. این منظومه مفهومی در سیره پیامبر اکرم(ص)، تاریخ تشیع و بهویژه در نسبت با واقعه عاشورا، صورتبندیها و بازتابهای گوناگونی یافته است. خونخواهی امام حسین(ع) و مقابله با ظلم، افزون بر تأثیرگذاری بر جنبشها و قیامهای شیعی، به یکی از عناصر پایدار هویت تاریخی و سیاسی تشیع تبدیل شده است. در دوران معاصر نیز مفاهیم شهادت، انتقام و خونخواهی در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، نهضت اسلامی، دفاع مقدس و گفتمان مقاومت حضوری برجسته داشتهاند. در بدرقه تاریخی آقای شهید ایران، مسئله انتقام و خونخواهی در گفتمان و نمادهای تشییعکنندگان بازتابی ویژه یافت؛ تا آنجا که حتی دشمن نیز این تشییع را با پرچمهای سرخ انتقام روایت کرد. انتقام، بیش از آنکه به معنای تلافیجویی هیجانی باشد، دلالت بر بازدارندگی و جلوگیری از تکرار جنایت دارد.
انتقام بیش از آنکه به معنای تلافیجویی هیجانی باشد، دلالت بر بازدارندگی و جلوگیری از تکرار جنایت دارد.
این تاریخپژوه در ادامه، در تبیین پیام رهبر انقلاب و نسبت آن با خونخواهی گفت:
در پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت تشییع و تدفین آقای شهید ایران در ۱۸ تیرماه ۱۴۰۵، پنج نکته کلیدی درباره خونخواهی رهبر شهید و دیگر شهدای دو جنگ اخیر مورد تأکید قرار گرفت:
۱- انتقام خون آقای شهید، خواست ملت ماست.
۲- انتقام خون آقای شهید، بیتردید باید تحقق یابد.
۳- جنایتکاران، آرزوی مرگی آرام و در بستر را با خود به گور خواهند برد.
۴-انتقام از جنایتکاران، متوقف بر وجود شخص من یا سایر مسئولان نیست؛ این امر محقق خواهد شد.
۵- بهزودی، آحادِی از آزادگان در سراسر جهان، هر یک بخشی از مأموریت الهیِ انتقام را بر عهده خواهند گرفت و آن را به انجام خواهند رساند.
او ادامه داد: در باب انتقام، آنچه در پیامها و واکنشهای این ایام برجسته شد، گذار از واکنشی صرفاً احساسی به عقلانیت راهبردی بود. در این چارچوب، انتقام بیش از آنکه به معنای تلافیجویی هیجانی باشد، دلالت بر پیگیری عدالت، بازدارندگی و جلوگیری از تکرار جنایت دارد. با استناد به مبانی دینی و حقوقی، این مطالبه را میتوان نه امری شخصی و مقطعی، بلکه بخشی از ارادهای جمعی برای دفاع از کرامت انسانی، مقابله با بیکیفرمانی و مطالبه پاسخگویی از عاملان جنایت دانست.
عالم مدرن با ترور آیتالله خامنهای، سنت پیامبرکشی بنیاسرائیل را بازتولید کرد
مدیر گروه تاریخ پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، در بیان ویژگیهای قوم بنیاسرائیل و نسبت آن با اسرائیل امروز گفت:
میان اندیشه و عمل قوم بنیاسرائیل و جهان مدرن در مواجهه با اولیای الهی، شباهتی بنیادین وجود دارد. قرآن کریم «سنت پیامبرکشی» را از بارزترین ویژگیهای بنیاسرائیل معرفی میکند؛ جایی که در برابر انذار پیامبران، با تکذیب یا قتل آنان واکنش نشان میدادند؛ رویکردی که امام حسین(ع) نیز آن را نشانه پستی دنیا دانسته است: «کَانُوا یَکفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَیَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ»(بقره: ۶۱).
متأسفانه این سنت ضد دینی، در عصر مدرن توسط جریان صهیونیستی و قدرتهای استکباری، بهویژه آمریکا، بازتولید شده است. در یک قرن اخیر، بسیاری از عالمان ربانی و چهرههای برجسته جنبشهای اسلامی، از دوران مبارزه با رژیم پهلوی تا پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قربانی ترورهای سیاسی جریانهای سکولار شدهاند. شهادت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای(ره) اوج و غمبارترینِ این جنایتهاست.
او افزود:سکوت نگهبانان فکری عالم مدرن در برابر کشتار عالمان دینی و بیپاسخ گذاشتن این جنایات، در حالی که شعارهای فریبنده “حقوق بشر” و “تسامح” سر میدهند، گواهی بر سنخیت ماهوی اندیشه سکولار با سنت جاهلیِ پیامبرکشی است. شهادت رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، این پرسش بنیادین را در سطح جهانی مطرح کرده است که چرا عالم مدرن در ساحت اندیشه و سیاست، تاب حضور و هدایتگری عالمان ربانیِ ادیان وحیانی را ندارد و همواره در پی حذف آنان است. شهادت آیتالله خامنهای، امتداد ردپای سنت پیامبرکشی و صالحکشی بنیاسرائیل در جنایات عالم مدرن است. در واقع، عالم مدرن با ترور آیتالله خامنهای، سنت پیامبرکشی بنیاسرائیل را بازتولید کرد.
راهبرد پیامبر(ص) در مهار خسارتهای عملی و توطئههای یهود، «انتقام هدفمند» سران آنان بود؛ این باید الگوی بازدارندگی ما باشد
این پژوهشگر تاریخ درباره انتقام و خونخواهی در عصر پیامبر اکرم(ص) و مواجهه ایشان با یهود گفت:
رحمت در منظومه اسلامی صرفاً به گذشت و مدارا محدود نمیشود، بلکه قصاص نیز در جایگاه خود از مظاهر رحمت الهی است؛ زیرا قرآن کریم آن را مایه حیات جامعه معرفی میکند. بر همین اساس، انتقام در اندیشه اسلامی زمانی معنا مییابد که در خدمت عدالت، حفظ حیات اجتماعی و جلوگیری از تکرار ظلم باشد، نه آنکه به انتقامجویی شخصی و هیجانی فروکاسته شود.
سلطانی احمدی در ادامه گفت:سیره پیامبر اکرم(ص) نشان میدهد که انتقام در اسلام، اقدامی هدفمند و عقلانی برای ایجاد بازدارندگی است. اقدام علیه چهرههایی مانند کعب بن اشرف، ابن ابیالحُقیق، حُییّ بن اخطب، ابن سنینه، عَزوک، و ابوعفک، که همگی در صف دشمنان سازمانیافته جامعه اسلامی قرار داشتند، با هدف خنثی کردن تهدیدهای جدی علیه امت اسلامی انجام شد. آنان با وجود رعایت اخلاق از سوی رسول خدا(ص) و وفاداری به پیمانهای بستهشده، پیمانشکنی کردند و بهمثابه نخ تسبیح، دانههای پراکنده مشرکان در شبهجزیره عربستان را علیه مسلمانان بسیج کردند؛ در واقع، هم تهدیدی وجودی برای اسلام پدید آوردند و هم زمینهساز جنگ، غارت و کشتار توسط اعراب بیابانیِ مشرک شدند. راهبرد پیامبر(ص) در مهار توطئههای و خسارتهای عملی یهود، “انتقام هدفمند” از سران آنان بود؛ این باید الگوی بازدارندگی ما باشد. پیامبر اسلام(ص) با حذف شبکه رهبری توطئهگران، امنیت جامعه اسلامی را تأمین کرد؛ امروز نیز در مواجهه با سنت پیامبرکشی و صالحکشی، باید همین منطق بازدارندگی اعمال شود.
او در پایان تأکید کرد: در مقابل، پیامبر(ص) در مواردی مانند وحشی، قاتل حضرت حمزه(ع)، به دلیل مصلحتی بالاتر از انتقام گذشت. از اینرو، ملاک در انتقام اسلامی، تشخیص ولیّ جامعه و مصالح کلان اسلام است، نه احساسات فردی؛ انتقامی که باید عقلانی، بازدارنده و در چارچوب تدبیر و مصلحت باشد.
حجتالاسلام مهدی عامری شهرابی: انتقام در الهیات شیعه از توحید آغاز میشود
حجتالاسلام مهدی عامری شهرابی، استاد حوزه علمیه تهران، در ادامه نشست با اشاره به پیام امام خمینی(ره) به حجاج پس از پذیرش قطعنامه، گفت: معمولاً از این پیام تنها تعبیر «جام زهر» نقل میشود، در حالی که این پیام بیستصفحهای سرشار از مباحث مربوط به مبارزه، مقاومت، انتقام و حرکت است.
وی افزود: متأسفانه کسانی که خود اهل سازش هستند، از این پیام تنها دو کلمه را برجسته کردهاند، در حالی که متن کامل آن سراسر قهر، غضب، مبارزه، انتقام و پیشرفت است، نه شکست. به گفته وی، مطالعه کامل این پیام نشان میدهد چگونه از یک متن حماسی، تفسیری مبتنی بر شکست ارائه شده و سخنان امام خمینی(ره) تحریف شده است.
«انتقام سخت» پشتوانه الهیاتی دارد
عامری شهرابی با اشاره به تعبیر «انتقام سخت» در پی شهادت سردار شهید حاج قاسم سلیمانی اظهار داشت: این مفهوم را نباید صرفاً سیاسی یا هیجانی تلقی کرد، بلکه دارای پشتوانهای عمیق در الهیات شیعه است.
وی ادامه داد: در ادبیات قرآن، «ذوانتقام» از صفات الهی است؛ بنابراین انتقام میتواند فعلی مقدس و الهی باشد. همچنین در منطق قرآن، انتقام با عزت، غلبه و پیروزی گره خورده است و تا زمانی که احساس عزت و پیروزی در جامعه شکل نگیرد، انتقام به معنای کامل خود تحقق نمییابد.
انتقام حقیقی با عزت و نصرت الهی پیوند دارد
استاد حوزه علمیه تهران با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب درباره اخراج آمریکا از منطقه به عنوان انتقام، تصریح کرد: انتقام حقیقی از عزت، قدرت و چیرگی برمیخیزد و هنگامی محقق میشود که جامعه احساس پیروزی کند.
وی افزود: خداوند در قرآن وعده داده است «حقّاً علینا نصر المؤمنین» و خود را متکفل یاری مؤمنان و گرفتن حق مظلوم از ظالم معرفی کرده است؛ ازاینرو انتقام مقدس صرفاً واکنشی سیاسی یا احساسی نیست، بلکه حرکتی در امتداد سنت الهی و همراه با نصرت خداوند است.
خونخواهی؛ بخشی از منظومه اعتقادی شیعه
عامری شهرابی با بیان اینکه انتقام در منظومه اعتقادی شیعه از توحید آغاز میشود و در نبوت، امامت، ظهور و معاد استمرار مییابد، اظهار کرد: مفاهیمی همچون «ثارالله»، زیارت عاشورا، دعاهای صحیفه سجادیه و آموزههای مربوط به قیام حضرت ولیعصر(عج)، همگی نشان میدهند که خونخواهی از مظلومان و مقابله با ظالمان بخشی از الهیات شیعه است.
وی تأکید کرد: در برابر این منظومه، قرائتی با عنوان «اسلام رحمانی» قرار دارد که میکوشد صفاتی مانند عزت، قهر، غضب و «ذوانتقام» بودن خداوند را نادیده بگیرد و همه دین را به رحمت و مدارا فروبکاهد؛ در حالی که بر اساس قرآن، سیره اهلبیت(ع) و بیانات رهبر انقلاب، عفو نیز جایگاه مشخص خود را دارد و هرجا به ذلت، سازش و تضعیف جبهه حق بینجامد، دیگر فضیلت محسوب نمیشود.
سعید طاووسی مسرور: ناتوانی از انتقام به معنای چشمپوشی از آن نیست
دکتر سعید طاووسی مسرور، تاریخپژوه و استادیار دانشگاه علامه طباطبایی، در بخش دیگری از این نشست اظهار کرد: در اندیشه شیعه، انتقام حقی مشروع در برابر ظلم و خون به ناحق ریختهشده است، اما تحقق آن به فراهم بودن شرایط بستگی دارد.
وی افزود: هرچند بسیاری از ائمه(ع) و بزرگان شیعه به شهادت رسیدند و امکان انتقام عملی فراهم نشد، اما هیچگاه اصل خونخواهی فراموش نشد؛ بلکه این باور وجود داشت که اگر در دنیا امکان تحقق آن نباشد، در عصر ظهور یا در آخرت دادخواهی انجام خواهد شد.
زنده نگه داشتن یاد شهدا؛ استمرار مبارزه تاریخی
طاووسی مسرور با اشاره به نقش حافظه تاریخی در فرهنگ شیعه گفت: در دورههایی که امکان انتقام عملی وجود نداشت، زنده نگه داشتن یاد شهدا و ثبت مظلومیت آنان، خود بخشی از استمرار مبارزه بود.
وی افزود: عنوانهایی مانند «شهید اول»، «شهید ثانی» و «شهید ثالث» صرفاً نامگذاری نیست، بلکه حافظه تاریخی ظلم را زنده نگه داشته و مشروعیت ستمگران را به چالش کشیده است. به گفته او، همین مسئله سبب شد حکومتهایی مانند بنیامیه، بنیعباس و متوکل برای محو نام اهلبیت(ع) و جلوگیری از زیارت امام حسین(ع) تلاش گستردهای انجام دهند.
قصاص و قیام مختار؛ نمونههای انتقام مشروع
این تاریخپژوه با اشاره به قصاص قاتل امیرالمؤمنین(ع) توسط امام حسن مجتبی(ع) اظهار کرد: با وجود اجرای قصاص، بنا بر وصیت حضرت علی(ع)، اجازه داده نشد این اقدام به بهانهای برای ظلم و تعدی به دیگران تبدیل شود.
وی همچنین قیام مختار را نمونهای از انتقام مشروع و هدفمند در تاریخ شیعه دانست و گفت: هرچند درباره حکومت مختار اختلافنظر وجود دارد، اما خونخواهی امام حسین(ع) در روایات اهلبیت(ع) مورد تأیید قرار گرفته است.
افزایش هزینه ظلم؛ فلسفه انتقام در اندیشه شیعه
طاووسی مسرور با تأکید بر اینکه انتقام در اندیشه شیعه صرفاً واکنشی احساسی نیست، اظهار داشت: هدف آن جلوگیری از تکرار ظلم و افزایش هزینه ستم است. قیام مختار نشان داد که امامکشی بدون پاسخ نخواهد ماند و همین تجربه موجب شد حکومتهای بعدی، هرچند همچنان ائمه(ع) را به شهادت میرساندند، اما غالباً از تکرار الگوی عاشورا پرهیز کرده و شهادت امامان را پنهان یا طبیعی جلوه دهند.
وی همچنین با اشاره به اعتراض امام صادق(ع) نسبت به قتل معلّی بن خنیس، قصاص قاتل او و حمایت از خانواده شهدای قیام زید، گفت: مبارزه با ظلم و دفاع از خون مظلوم همواره بخشی از سیره ائمه(ع) بوده است و شیوه تحقق آن متناسب با شرایط هر دوره انتخاب میشد.
این استاد دانشگاه در پایان با اشاره به رفتار نادرشاه افشار پس از پیروزی بر عثمانی گفت: نادر ضمن گرفتن انتقام از عاملان جنایت، پیکر فرمانده عثمانی را با احترام بازگرداند تا نشان دهد در منطق اسلامی، انتقام با عدالت و اخلاق همراه است و دوران جنایتهای بیهزینه به پایان رسیده است.
عباس سلیمینمین: انتقام باید معطوف به مقابله با جریان سلطه باشد
عباس سلیمینمین، مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران، در بخش پایانی نشست با تأکید بر اینکه انتقام نباید صرفاً با رویکردی فردی تحلیل شود، اظهار کرد: اگر فقیه و رهبر جامعه اسلامی به دست دشمن به شهادت برسد، همه پیروان او مسئولیت دارند؛ اما این مسئولیت تنها به انتقام از یک فرد محدود نمیشود، بلکه باید در چارچوب مقابله با جریان تاریخی زیادهخواه جهانی فهم شود.
وی افزود: استمرار شعار خونخواهی امام حسین(ع) نیز از همین نگاه جریانی و تمدنی ناشی میشود و صرفاً به مجازات عاملان مستقیم یک حادثه محدود نیست.
حذف رهبران دینی بخشی از یک راهبرد تاریخی است
سلیمینمین با بیان اینکه جریان زیادهخواه جهانی از رسانه، ثروت، قدرت سیاسی و نظامی برای حذف رهبران جبهه حق بهره میگیرد، گفت: حذف شخصیتهایی مانند امام موسی صدر، آیتالله حکیم و دیگر چهرههای اثرگذار، اقدامی مقطعی نیست، بلکه بخشی از راهبرد این جریان برای جلوگیری از شکلگیری ظرفیتهای تهدیدکننده منافع خود است.
وی افزود: حتی خود جریان زورگوی غربی درباره امام خمینی(ره) نیز مدعی است که اگر پیش از پیروزی انقلاب ترور میشد، حکومت اسلامی شکل نمیگرفت و این جریان با چالش کمتری روبهرو میشد.
معیار انتقام، بیشترین ضربه به جریان باطل است
مدیر دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران تصریح کرد: معیار اصلی انتقام آن نیست که صرفاً یک فرد مانند ترامپ هدف قرار گیرد، بلکه باید دید کدام اقدام بیشترین آسیب را به جریان زیادهخواه وارد میکند.
به گفته وی، کاهش نفوذ آمریکا در غرب آسیا، تضعیف ساختارهای قدرت جریان سلطه و افزایش آگاهی عمومی نسبت به ماهیت این جریان، از مصادیق مؤثر انتقام به شمار میرود؛ زیرا انتقام حقیقی بیش از آنکه واکنشی احساسی باشد، راهبردی برای زمینگیر کردن جریان باطل و تقویت جبهه حق است.
انتقام نیازمند تدبیر و تشخیص مصالح عالیه است
سلیمینمین با تأکید بر اینکه انتقام باید در چارچوب تدبیر و مصالح عالیه دنبال شود، اظهار داشت: همانگونه که در سیره امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب، در برخی موارد زمان یا شیوه پاسخ به دلیل مصالح مهمتر تغییر کرده است، در موضوعاتی مانند «وعده صادق» نیز تصمیمگیری بر اساس مصلحت کلان جبهه مقاومت انجام شده، نه از سر سازش یا انفعال.
وی در پایان خاطرنشان کرد: انتقام علاوه بر مجازات دشمن، باید کارکردی راهبردی و بازدارنده داشته باشد؛ به گونهای که هم ساختار جریان باطل بیشترین آسیب را ببیند و هم شبکه انسانی آن احساس امنیت نکند. به گفته او، انتقام مؤثر، انتقامی است که بیشترین منفعت را برای جبهه حق و بیشترین هزینه را برای جریان باطل به همراه داشته باشد.