نشست علمی «معماری آینده با تخیّل مثبت» برگزار شد/ فتح‌الهی: تخیل مثبتِ مبتنی بر واقعیت، شرط اصلی رشد علوم و اقتدار ملی است
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست علمی «معماری آینده با تخیّل مثبت؛ نسبت قوّه خیال، اعتمادبه‌نفس ملی و اقتدار علمی» با سخنرانی دکتر محمدعلی فتح‌الهی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.
خلاقیت و تخیل مثبت؛ شرط اصلی رشد و گشایش علوم
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در آغاز این نشست با اشاره به پیام رهبر معظم انقلاب اظهار داشت: در پیام ایشان بر این نکته تأکید شده است که خلاقیت و تخیل مثبت، عنصر اصلی رشد و گشایش علوم است. اساساً علوم، اعم از علوم پایه و انسانی، برای رشد به پژوهش نیاز دارند و تمام اکتشافات علمی به خلاقیت نیازمندند.
وی گفت: هر کشف علمی با نوعی حدس آغاز می‌شود؛ دانشمند ابتدا حدسی می‌زند و سپس برای اثبات آن به پژوهش می‌پردازد. ملاصدرا از این قدرت حدس با عنوان «قوه قدسیه» یاد می‌کند؛ قوه‌ای الهی که در وجود انسان قرار داده شده است تا به درک اولیه از مسائل دست یابد. مجتهدان و فقها نیز در فرایند استنباط احکام از همین قوه بهره می‌گیرند و نقطه آغاز اجتهاد نیز نوعی حدس است.
فتح‌الهی تصریح کرد: صرف تخیل به‌خودی‌خود کفایت نمی‌کند، بلکه آنچه اهمیت دارد «تخیل مثبت» است. تخیل منفی و نادرست ممکن است آسیب بیشتری از فقدان تخیل به دنبال داشته باشد؛ چراکه فرد بر مبنای تصوری غلط تصمیم می‌گیرد و به خود آسیب می‌زند.
تخیل مثبت در برابر توهم؛ علت محاسبات اشتباه دشمن درباره ایران
عضو هیئت علمی دانشگاه در ادامه به تشریح نسبت میان واقع‌بینی و تخیل پرداخت و افزود: تخیل مثبت دقیقاً باید از واقعیت سرچشمه بگیرد. تخیلی که مبتنی بر واقعیت نباشد، توهم است. در مثال مواجهه با آمریکا، آن‌ها واقعیات و اطلاعات گسترده‌ای از وضعیت کشور ما جمع‌آوری می‌کنند، اما بر اساس محاسبات خود به این نتیجه می‌رسند که ایران آسیب‌پذیر است و با یک اقدام نظامی یا شهادت مسئولان، ظرف چند روز تسلیم می‌شود.
وی ادامه داد: ما نیز همان اطلاعات مشترک را در اختیار داریم، اما به این برداشت می‌رسیم که امکان مقاومت، وارد کردن ضربه متقابل و تقویت توانمندی‌های کشور وجود دارد. تفاوت این دو برداشت در نوع تخیلی است که از واقعیت شکل گرفته است. آمریکا جامعه و مردم ایران را به‌درستی نشناخته و دچار تخیل منفی و توهم شده است. آن‌ها حتی پیچیدگی‌های اقتصاد و ظرفیت‌های بطن جامعه ایران را در شاخص‌های متعارف اقتصادی خود نمی‌بینند و پیش‌فرض‌های نادرست خود را بر واقعیت‌ها تحمیل می‌کنند.
بعثت مردم؛ تبدیل تخیل جمعی به واقعیتی جدید
وی با بیان اینکه باور پیدا کردن به واقعیت‌های شناخته‌شده، مرحله‌ای فراتر از تصور اولیه است، گفت: امام خمینی (ره) پیش از پیروزی انقلاب به پیروزی باور داشت؛ زیرا واقعیت‌های جامعه ایران را به‌درستی لمس کرده بود، در حالی که بسیا‌ری از روشنفکران آن را ناممکن می‌دانستند.
فتح‌الهی تصریح کرد: وقتی باور به مقاومت و عدم شکست در میان بخش گسترده‌ای از مردم شکل می‌گیرد، یک «تخیل جمعی» به وجود می‌آید که می‌توان آن را خمیرمایه «بعثت مردم» دانست. این بعثت مردم که در تجمعات و ادامه زندگی روزمره و فعالیت‌های اقتصادی حضور دارد، خود به یک واقعیت مستقل و جدید در جامعه تبدیل شده است که غربی‌ها به دلیل ساختگی پنداشتن تخیل‌های اجتماعی، قادر به درک تاب‌آوری آن نیستند.
نقادی به مثابه مشارکت در تولید علم
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی در بخش دیگری از سخنان خود به مفهوم نقادی اشاره کرد و افزود: نقادی یکی از عناصر جوهری تخیل است. نقد به معنای قضاوت بیرونی و صادر کردن حکم درباره کار دیگران نیست، بلکه به معنای مشارکت در تولید علم و گشودن افق‌های جدید است.
وی تشریح کرد: نباید نوآوری در پژوهش را صرفاً در انتخاب موضوعی دانست که کسی به آن نپرداخته است. نقد سازنده یعنی ورود به میدان تولید. نمونه روشن آن اقدام امام خمینی (ره) در تأسیس سپاه پاسداران بود که نوعی نقد عملی و سازنده به ساختار موجود ارتش محسوب می‌شد و توانست به اصلاح و ارتقای ساختار دفاعی کشور کمک کند.
جایگاه خیال در حکمت اسلامی و نسبت آن با اجتهاد و تکلیف
فتح‌الهی با اشاره به دیدگاه حکمت متعالیه بیان داشت: در اندیشه ملاصدرا، قوه خیال مانند قدرت الهی است که منشأ خلاقیت و آفرینش در انسان می‌شود. در فلسفه اسلامی حتی دریافت وحی از سوی پیامبران نیز از طریق کمال قوه خیال صورت می‌گیرد تا حقایق عالی در قالبی متناسب با فهم مردم ارائه شوند.
وی افزود: فقها نیز در عمل از ظرفیت قوه خیال برای بازسازی موقعیت‌های مختلف و فهم نسبت میان احکام و واقعیات در فرایند اجتهاد استفاده کرده‌اند. همچنین میان تخیل و تکلیف نسبت مستقیمی وجود دارد؛ مسئولیت کیفری و حقوقی افراد صرفاً بر اساس میزان اطلاعات سنجیده نمی‌شود، بلکه توانایی فهم، تصور موقعیت‌ها و تشخیص پیامدهای رفتار در احراز مسئولیت نقش اساسی دارد.
نقش کلیدی زنان در شکل‌گیری و استمرار تخیل اجتماعی
عضو هیئت علمی دانشگاه با تاکید بر نقش زنان در تحولات اجتماعی خاطرنشان کرد: زنان در شکل‌گیری و گسترش تخیل اجتماعی و انقلابی نقش بسیار مهمی ایفا می‌کنند. جامعه‌ای که زنان در آن حضور فعال نداشته باشند، از بخش مهمی از ظرفیت‌های تخیل‌آفرینی محروم می‌شود.
وی ادامه داد: مقایسه قیام ۱۵ خرداد و واقعه ۱۷ شهریور نشان می‌دهد که حضور پررنگ زنان در ۱۷ شهریور و مشارکت آنان، موجب تقویت تخیل جمعی، حفظ انگیزه و استمرار مبارزه شد. از این رو مطالعات زنان و بررسی نقش آنان در ایجاد تخیل اجتماعی یکی از محورهای مهم پژوهشی است.
تخیل و تکنولوژی؛ از ابزار تا منظومه فکری
فتح‌الهی در پایان با اشاره به نسبت میان تخیل، رسانه و فناوری یادآور شد: توسعه فناوری به توانایی انسان در تصور آنچه هنوز وجود ندارد وابسته است. در تمدن جدید غرب، تکنولوژی از حالت ابزار خارج شده و به یک جهان‌بینی تبدیل شده است.
وی تأکید کرد: صراحت مقام معظم رهبری در طرح مفهوم «تخیل مثبت» نشان‌دهنده رشد فکری جامعه و آمادگی برای ورود فنی به این مباحث است. اگر نظام پژوهشی و علمی کشور بتواند نسبت میان تخیل مثبت مبتنی بر واقع‌بینی را با علوم مختلف و رسانه‌هایی چون سینما تبیین کند، زمینه گشایش‌های علمی و اجتماعی بسیار درخشانی فراهم خواهد شد.
