جهاد تبیین و حاکمیت الهی: بازخوانی دیدگاه تحلیلی رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیتالله سید علی خامنهای پیرامون سیره سیاسی امام باقر (ع)
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، تحلیل سیره و مبارزات ائمه اطهار (علیهمالسلام) در اندیشه و بیانات رهبر شهید انقلاب، همواره فراتر از یک نگاه صرفاً تاریخی و تقویمی است. ایشان با نگاهی ژرف، نظاممند و مبتنی بر نظریه «انسان ۲۵۰ ساله»، حرکت خطی و منسجم ائمه را برای دستیابی به یک هدف واحد واکاوی میکنند. در این میان، تبیین سیره امام محمد باقر (علیهالسلام) در بیانات ایشان، جایگاهی کلیدی و راهبردی دارد.
به مناسبت سالروز شهادت امام محمد باقر(علیه السلام) با تکیه بر بیانات متقن رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیتالله سید علی خامنهای، به بررسی ابعاد مبارزات سیاسی، فکری و تشکیلاتی امام باقر (ع) میپردازیم.
۱. هدفگذاری کلان: حاکمیت الهی و نفی انزوای مذهبی
از منظر رهبر انقلاب، تشکیل حاکمیت دین و قیام به قسط، هدف نهایی و مشترک تمامی پیامبران و ائمه اطهار بوده است. ایشان با مرزبندی دقیق میان «دینداری منزوی» و «دینداری حاکمیتساز»، تأکید میکنند که رنج و مصائب ائمه صلواتاللهعلیهم دقیقاً به دلیل تلاش برای برپایی حاکمیت الهی بوده است:
«حاکمیت دین، هدف مهم همهی ادیان است... اصلاً ائمهی ما علیهمالصّلاةوالسّلام تمام زجر و مصیبتشان به خاطر این بود که دنبال حاکمیت الهی بودند؛ و الّا اگر امام صادق و امام باقر صلواتاللَّهعلیهما یک گوشه مینشستند و چندنفر دور خودشان جمع میکردند و فقط یک مسألهی شرعی میگفتند، کسی به آنها کاری نداشت.» (بیانات در دیدار جمعى از فضلا، طلّاب و روحانیّون استان لرستان در سال 70)
۲. راهبرد دوگانه امام باقر (ع): جهاد فکری و نفوذ سیاسی
آیتالله سید علی خامنهای دوران نوزده یا بیستساله امامت حضرت باقرالعلوم (ع) (سالهای ۹۴ یا ۹۵ تا ۱۱۴ هجری) را دورانی مملو از مبارزه همهجانبه میدانند. ایشان این حرکت را در دو محور اساسی تبیین میکنند:
- محور فکری و معارفی: تبیین قرآن، احادیث، احکام، معارف و تکالیف شرعی و اخلاقی به منظور کادرسازی و جریانسازی فکری درست در دنیای مادی و منحط آن روزگار.
- محور سیاسی و تشکیلاتی: مبارزه با دستگاه خلافت، جمعآوری شیعیان و پیوند زدن بدنه مسلمانان به نظام امامت و ایجاد «ولایت علوی».
۳. بازسازی جبهه تشیع پس از ارعاب عاشورا
یکی از عمیقترین تحلیلهای پژوهشی رهبر شهید انقلاب پیرامون این دوره، مسئله «کثرتیافتگی جریان حق» است. ایشان با استناد به روایت مستند «ارتد الناس بعد الحسین الا ثلاثة» تبیین میکنند که فاجعه عاشورا رعب شدیدی در دنیای اسلام ایجاد کرد؛ به طوری که در آغاز امامت حضرت سجاد (ع) تنها چند نفر معدود در خط ولایت باقی مانده بودند.
از دیدگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیتالله سید علی خامنهای، این امام باقر (ع) بود که توانست آن جو خفقان و ترس را بشکند و زمینهای فراهم کند تا آن هسته چندنفره، در زمان امام صادق (ع) به چهار هزار نفر تبدیل شود:
«در همان روایت هست که "ثم ان الناس لحقوا و کثروا"؛ آرامآرام ملحق شدند، آمدند متصل شدند. چه کسی اینها را ملحق میکرده؟ امام باقر. برای اینکه ترس از دلها برود، فقط بیان مباحث دینی و فقه و مانند اینها کافی نیست؛ چیزهای دیگری لازم است.» (بیانات در تاریخ ۱۴۰۴/۰۳/۱۳)
ایشان برخلاف برخی تحلیلهای سطحی تاریخی، صراحتاً خاطرنشان میکنند که توسعه تفکر شیعی در زمان امام باقر (ع) ناشی از فضای باز یا دعوای بنیامیه و بنیعباس نبود، چرا که در دوران ایشان اصلاً چنین دعوایی وجود نداشت؛ بلکه این دستاورد، محصول مجاهدت خستگیناپذیر حضرت در عین شدت فشار و خباثت خلفای مروانی و اموی (بهویژه هشام بن عبدالملک) بوده است.
۴. تقابل مقتدرانه با حاکمیت جائر (مواجهه با هشام در شام)
رهبر انقلاب با استناد به روایات تاریخی، به ماجرای احضار اجباری و اسارتگونه امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) به شام توسط هشام بن عبدالملک اشاره میکنند. ایشان این مواجهه را یک «محاکمه سیاسی وارونه» تحلیل میکنند که در آن، محکوم علیه (امام) تبدیل به مدعی و حاکم معنوی و تاریخی میشود.
نمودهای این اقتدار سیاسی در دربار هشام بر اساس تبیین رهبر انقلاب عبارتند از:
- شکستن پروتکلهای دربار: حضرت هنگام ورود، بر خلاف رسم صلب کاخ، به شخص خلیفه سلامِ اختصاصی و تعظیم نکرد، بلکه عمومِ حاضرین را مخاطب ساخت و بی اعتنا به توطئه سبکسازی خلیفه، در جایی نشست.
- سخنرانی تاریخی و آیندهنگرانه: امام پس از توبیخهای هشام، ایستاد و خطبهای خواند که مخاطب آن نه حاضران دربار، بلکه کل تاریخ و امت اسلامی بود. جملات راهبردی امام باقر (ع) در این مجلس، مبنای مشروعیت الهی اهلبیت و افول حاکمیتهای غاصب را رقم زد:
{بِنَا هَدَى اللهُ أَوَّلَكُمْ وَ بِنَا يَخْتِمُ آخِرَكُمْ}
{فَإِنْ يَكُنْ لَكُمْ مُلْكٌ مُعَجَّلٌ فَإِنَّ لَنَا مُلْكاً مُؤَجَّلاً}
- نمایش قدرت و صلابت (ماجرای تیراندازی): اصرار هشام برای مسابقه تیراندازی با هدف تحقیر امام، با اصابت معجزهآسا و پیاپی هفت تیر حضرت بر قلب هدف، به فضاحتی برای دستگاه خلافت و اثبات برتری همهجانبه امام تبدیل شد.
- افشاگری در مسیر بازگشت: خطبه حضرت بر فراز کوهی در شهر «مدین» در مواجهه با مردمی که تحت تأثیر تبلیغات اموی دروازهها را به روی ایشان بسته بودند، نمونهای عینی از جهاد تبیین است که منجر به بیداری مردم و انزجار آنها از دستگاه هشام گردید.
۵. ابتکار سیاسی و رسانهای برای آینده اسلام
از نظر آیتالله خامنهای، تدبیر امام باقر (ع) مخدوم به زمان حیاتشان نبود. وصیت حضرت مبنی بر برگزاری ده سال عزاداری در ایام حج در منطقه «منا»، یک «ابتکار بسیار مهم سیاسی» و رسانهای بود. این اقدام هوشمندانه مایه آن شد که پیام مظلومیت، حقانیت و خط سیاسی امامت، سالانه به گوش زائرانی از سراسر جهان اسلام برسد و پیوند تشکیلاتی شیعه حفظ شود.
جمع بندی
در تحلیل جامع رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیتالله سید علی خامنهای، امام باقر (ع) «الگوی کامل تلاش و مبارزه و مجاهدت خستگیناپذیر» است. ایشان سنگ بنای استواری را در تاریخ اسلام نهادند که مبنای کارهای عظیم بعدی در دوران امام صادق (ع) شد؛ پدیدهای که امروز نیز ملت ایران در مسیر زنده کردن سخن حق در دنیای مادی و غرق در فساد، به آن اقتدا نموده است.
