در نشست علمی بررسی شد/ نگاه رهبر شهید انقلاب به کودتای 28 مرداد چه بود؟
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، در این نشست که با حضور محمدرضا کائینی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر، دکتر محمد جعفربگلو، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر و دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور برگزار گردید، ابعاد مختلف این رویداد تاریخی از منظر رهبر شهید انقلاب و با واکاوی دقیق پژوهشگران تاریخ معاصر مورد بررسی قرار گرفت.
دکتر مجتبی سلطانی احمدی: ۲۸ مرداد، نقطه عطفی در شناخت ماهیت استکبار جهانی و آغازگر دشمنیهای ساختاری با ملت ایران
دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور، نخستین سخنران این نشست بود که به تبیین جایگاه کودتای ۲۸ مرداد در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب پرداخت. وی در ابتدای سخنان خود اظهار داشت: «در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تنها یک رویداد تاریخی نیست، بلکه نقطه عطفی در شناخت ماهیت استکبار جهانی، بهویژه آمریکا، و آغازگر دشمنیهای ساختاری با ملت ایران است.»
دکتر سلطانی احمدی با اشاره به تفاوت نگاه رهبر شهید با برخی تحلیلهای رایج، تأکید کرد: «برخلاف تصور رایجی که برخی جریانهای شبهروشنفکری به آن دامن میزنند، امام خامنهای مبدأ اصلی مخاصمات ایران و آمریکا را تسخیر لانه جاسوسی در سال ۱۳۵۸ نمیدانند، بلکه ریشه این دشمنی را در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ معرفی میکنند.» وی افزود: «از این منظر، کودتا مکمل کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ و مهر پایانی بر مظاهر مشروطیت لرزان و آغازگر یک ایرانفروشی عریان بود.»
انزوای روحانیت؛ مهمترین درس داخلی کودتا
این تاریخپژوه در ادامه به مهمترین درس داخلی کودتای ۲۸ مرداد از نگاه رهبر شهید انقلاب اشاره کرد و گفت: «مهمترین درس داخلی کودتای ۲۸ مرداد، از نگاه رهبر شهید انقلاب، انزوای روحانیت و جدایی سیاستمداران از پایگاه مردمی است.» وی با ارائه مثالی تاریخی توضیح داد: «ایشان تأکید میکنند که نهضت ملی نفت زمانی پیروز شد که آیتالله کاشانی و دکتر مصدق در کنار یکدیگر بودند؛ یعنی در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، و زمانی شکست خورد که این دو از یکدیگر جدا شدند؛ یعنی در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲.»
دکتر سلطانی احمدی با بیان اینکه این تحلیل درس بزرگی برای امروز است، خاطرنشان کرد: «حرکتهای سیاسی بدون پیوند با بدنه مذهبی و مردمی، در برابر توطئههای خارجی آسیبپذیر خواهند بود.»
عدم اعتماد به استکبار؛ درس کلیدی برای جوانان
وی در بخش دیگری از سخنان خود به درس عدم اعتماد به استکبار پرداخت و گفت: «رهبر شهید انقلاب، عدم اعتماد به استکبار را از درسهای کلیدی کودتای ۲۸ مرداد میدانند و تأکید دارند که آمریکا حتی به دوستان و متحدان خودش هم رحم نمیکند و منافع استکباریاش را بر هر تعهدی مقدم میداند.»
این دانشیار دانشگاه پیام نور در پایان سخنان خود تأکید کرد: «از همین رو، جوانان باید با مطالعه اسناد و تاریخ کودتا و دخالتهای آمریکا، باطن تمدن مادی غرب را بشناسند. به باور ایشان، اگر این شناخت در جامعه اسلامی شکل بگیرد، تحلیلهای سطحی درباره نحوه مواجهه غرب و آمریکا با جهان اسلام و ایران جای خود را به شناخت عمیقتری از ماهیت این جریان خواهد داد.»
دکتر محمد جعفربگلو: بیاعتمادی به آمریکا، مهمترین عبرت ۲۸ مرداد و تکرار همان الگو در امروز
دکتر محمد جعفربگلو، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر، دومین سخنران این نشست بود که به بررسی ابعاد مختلف کودتا و ارتباط آن با شرایط امروز پرداخت. وی در آغاز سخنان خود گفت: «رهبر شهید انقلاب اسلامی بارها برای تبیین روابط ایران و آمریکا به کودتای ۲۸ مرداد اشاره میکردند و یکی از مهمترین عبرتهای آن را مسئله بیاعتمادی به آمریکا میدانستند.»
دکتر جعفربگلو با اشاره به تجربه تلخ مصدق، اظهار داشت: «از نگاه ایشان، مصدق به آمریکا اعتماد کرد و نهایتاً چوب این اعتماد را خورد.» وی با ترسیم parallels تاریخی تأکید کرد: «در این چارچوب، رفتار آمریکا در دوره مصدق با امروز قابل مقایسه است؛ همانگونه که آن زمان از تهدید، فشار، محاصره و ایجاد هراس استفاده شد، امروز نیز با ابزارهای مشابه علیه ایران عمل میشود.»
عوامل داخلی کودتا: حذف مردم، کنار رفتن روحانیت و عناصر نفوذی
این پژوهشگر تاریخ معاصر در ادامه به بررسی عوامل داخلی مؤثر در کودتا پرداخت و گفت: «کودتا فقط نتیجه فشار خارجی نبود؛ عوامل داخلی، حذف مردم و کنار رفتن روحانیت نیز مؤثر بود.» وی توضیح داد: «در جریان کودتا، عناصر نفوذی و وابستهای که در اطراف مصدق حضور داشتند، علیه دولت او فعالیت کردند.»
دکتر جعفربگلو با اشاره به نقش مردم در نهضت، خاطرنشان کرد: «از سوی دیگر، به تعبیر رهبر شهید، مردم عامل اصلی پیروزی نهضت بودند و مصدق زمانی ضربه خورد که پشتوانه مردمی خود را از دست داد و خیابانها خالی شد.» وی افزود: «همچنین کنار رفتن آیتالله کاشانی و روحانیت از عرصه سیاسی، نهضت را تضعیف کرد.»
این نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر در جمعبندی این بخش تأکید کرد: «بنابراین، تجربه ۲۸ مرداد نشان میدهد که استقلال سیاسی بدون حفظ ارتباط با مردم و بدون شناخت عناصر نفوذی و عوامل داخلی آسیبپذیر است.»
رسانه و روایتسازی؛ رکن اصلی کودتا و درس مهم برای امروز
دکتر جعفربگلو در بخش پایانی سخنان خود به نقش رسانه در کودتا اشاره کرد و گفت: «رسانه و روایتسازی، یکی از ارکان اصلی کودتا بود و این تجربه برای امروز نیز قابل استفاده است.» وی توضیح داد: «آمریکاییها پیش از کودتا تلاش کردند با فعال کردن مطبوعات، انتشار کاریکاتور، مصاحبههای جعلی و پرداخت پول به رسانهها، روایت مطلوب خود را درباره مصدق و نهضت ملی نفت جا بیندازند.»
وی با اشاره به نتایج این اقدامات خاطرنشان کرد: «در نهایت نیز آمریکا از قرارداد کنسرسیوم بیشترین بهره را برد و سهم قابلتوجهی از نفت ایران به شرکتهای آمریکایی رسید.» دکتر جعفربگلو در پایان تأکید کرد: «از این منظر، یکی از مهمترین درسهای ۲۸ مرداد، اهمیت رسانه، روایتسازی و جنگ ادراکی است؛ مسئلهای که در شرایط امروز نیز با فعالیت رسانههای ضدایرانی و پروژه ایرانهراسی، همچنان اهمیت دارد.»
محمدرضا کائینی: اثبات وقوع کودتا و تشریح الگوی مداخله آمریکا از ۲۸ مرداد تا امروز
محمدرضا کائینی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر، سومین و آخرین سخنران این نشست بود که به بررسی دقیق و مستند اصل وقوع کودتا و همچنین تشریح الگوی مداخله آمریکا از آن زمان تا امروز پرداخت. وی در ابتدای سخنان خود به یک نکته بنیادین اشاره کرد و گفت: «نقطه آغاز بحث ۲۸ مرداد این است که پیش از بررسی نقش آمریکا و انگلیس، باید مشخص شود که اساساً کودتایی رخ داده یا نه.»
پاسخ به شبهات جریان ضدکودتا
کائینی با اشاره به استدلالهای جریان ضدکودتا اظهار داشت: «جریانهای ضدکودتا با استناد به انحلال مجلس هفدهم توسط دکتر مصدق و اختیاراتی که شاه برای عزل و نصب نخستوزیر پیدا کرده بود، مدعیاند که ۲۸ مرداد صرفاً کنار رفتن یک دولت و آمدن دولت دیگر با حکم شاه بوده است.» وی تأکید کرد: «اما اگر اثبات شود که روند عزل مصدق و روی کار آمدن زاهدی مطابق روال قانونی طی نشده، اصل کودتا بودن واقعه همچنان پابرجاست و نفی کودتا، خود به مهمترین موفقیت روایت ضدکودتا تبدیل میشود.»
اسناد و شواهد اثبات کودتا
این پژوهشگر تاریخ معاصر با ارائه شواهد و اسناد تاریخی، به تشریح جزئیات پرداخت و گفت: «یکی از نکات مهم این است که حکم شاه برای زاهدی پیش از آنکه مصدق انحلال مجلس را اعلام کند، صادر شده بود.» وی افزود: «همچنین درباره نحوه تنظیم و اصالت ابلاغیه عزل نیز در دادگاه از سوی مصدق تردیدهایی مطرح شد و او مدعی بود که متن ابلاغیه بر روی کاغذی سفید و امضاشده از شاه نوشته شده است.»
کائینی با اشاره به رفتار خود مصدق خاطرنشان کرد: «از سوی دیگر، مصدق عزل خود را از اعضای دولت و مردم پنهان کرد و حتی در مکاتبات خود به جای عنوان نخستوزیر، تعبیر «چاکر» را به کار برد.» وی نتیجه گرفت: «مجموعه این موارد نشان میدهد که مسئله صرفاً یک تغییر عادی دولت نبوده و از پیش برای کنار گذاشتن مصدق اقداماتی صورت گرفته بود.»
خطای مصدق در انحلال مجلس و پاسخ به آن
وی در ادامه به موضوع انحلال مجلس پرداخت و گفت: «دکتر مصدق در انحلال مجلس با رفراندومی که از نظر منتقدان غیرقانونی و غیردموکراتیک بود، مرتکب خطا شد و همین مسئله به مخالفان نهضت بهانه داد.» اما کائینی با ارائه تحلیلی دقیقتر تأکید کرد: «نکته اصلی این است که شاه نیز انحلال مجلس را در همان زمان نپذیرفت و پذیرش رسمی آن را به ماههای بعد موکول کرد، در حالی که از مزایای فقدان مجلس برای انتصاب نخستوزیر جدید استفاده شد.»
وی در جمعبندی این بخش اظهار داشت: «بنابراین، حتی اگر اقدامات مصدق در انحلال مجلس را غیرقانونی بدانیم، نمیتوان از آن نتیجه گرفت که عزل او و انتصاب زاهدی خودبهخود قانونی بوده است؛ زیرا روال قانونی لازم طی نشده و به همین دلیل، بر اساس این استدلال، ۲۸ مرداد همچنان کودتا محسوب میشود.»
تشریح سه مؤلفه اصلی الگوی مداخله آمریکا
کائینی در بخش دوم سخنان خود به تشریح الگوی مداخله آمریکا از ۲۸ مرداد تا امروز پرداخت و گفت: «یک خط استدلال اصلی درباره تداوم الگوی مداخله آمریکا از ۲۸ مرداد تا امروز وجود دارد.» وی سه مؤلفه اصلی این الگو را برشمرد:
مؤلفه اول: پمپاژ نارضایتی و ایجاد هیستری اجتماعی
وی در توضیح اولین مؤلفه گفت: «نخستین مؤلفه، پمپاژ نارضایتی و ایجاد هیستری اجتماعی است؛ یعنی الزاماً لازم نیست نارضایتی واقعی در جامعه به اندازهای باشد که به آشوب منجر شود، بلکه با برجستهسازی مشکلات، ایجاد ترس، نفرتپراکنی و القای احساس ناکارآمدی، جامعه به نقطهای میرسد که یا منفعل میشود یا بخش عصبانی آن با جریان خیابانی همراهی میکند.» کائینی با ارائه مثال تاریخی تأکید کرد: «در روایت مطرحشده، نمونه ۲۸ مرداد همین بود: جامعهای که مدتی قبل شعار «یا مرگ یا مصدق» میداد، در روز کودتا تا حد زیادی منفعل شده بود. بنابراین هدف این مرحله، پیش از هر چیز از بین بردن انگیزه و سرمایه اجتماعیِ حمایت از دولت است.»
مؤلفه دوم: ایجاد و هدایت ستاد آشوب در خارج و داخل کشور
وی در توضیح دومین مؤلفه اظهار داشت: «دومین مؤلفه، ایجاد و هدایت ستاد آشوب در خارج و داخل کشور است. در ۲۸ مرداد، بر اساس این روایت، طراحی و مدیریت خارجی با نقشآفرینی مشترک انگلیس و آمریکا همراه بود و نیروهای متنوع داخلی، از مخالفان سیاسی تا اراذل و لمپنها، در میدان فعال شدند.» کائینی با تأکید بر تداوم این الگو خاطرنشان کرد: «نکته مهمتر این است که گوینده این الگو را محدود به ۲۸ مرداد نمیداند و معتقد است آمریکاییها در مداخلات بعدی نیز همین منطق را با ابزارهای جدیدتر دنبال کردهاند؛ روزنامه و شبنامه جای خود را به پیامک، رسانه و پلتفرم داده، اما اصل سازوکار یعنی ایجاد نارضایتی، سازماندهی آشوب و هدایت آن از خارج، ثابت مانده است.»
مؤلفه سوم: بسیج نیروهای لمپن و افراد آماده خشونت
این پژوهشگر تاریخ معاصر در توضیح سومین مؤلفه گفت: «سومین مؤلفه، بسیج نیروهای لمپن، لات و افراد آماده خشونت و آتشزدن برای تبدیل نارضایتی به آشوب خیابانی است. در این نگاه، استفاده از چنین نیروهایی یکی از مؤلفههای مهم ۲۸ مرداد بود؛ نیروهایی که در شرایط بیثباتی اجتماعی ظرفیت بالایی برای آلتدست قرار گرفتن دارند.» وی در جمعبندی این سه بخش تأکید کرد: «بنابراین، جمعبندی سه بخش این است که از منظر گوینده، الگوی مداخله آمریکا تغییر ماهوی نکرده، بلکه ابزارهایش پیشرفتهتر شده است: پمپاژ نفرت و نارضایتی، ایجاد و هدایت ستاد آشوب در خارج و داخل، و سپس بسیج نیروهای خیابانی برای ایجاد بیثباتی و تغییر وضعیت سیاسی.»
تأکید بر تداوم روشهای آمریکا: «آمریکاییها هنوز از ۲۸ مرداد جلو نرفتهاند
کائینی با تأکید بر تداوم روشهای آمریکا اظهار داشت: «تا وقتی که یک حربه جواب بدهد، آمریکایی از آن استفاده میکنند. من میخواهم بگویم یک قدم، آمریکاییها بلحاظ روشی هنوز از ۲۸ مرداد جلو نزدند. وقتی که این روش جواب میدهد و این شیوه در ایران با توجه به ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی کارآمد است، طبیعتاً از آن استفاده خواهند کرد.» وی با ذکر مثال تأکید کرد: «جواب میدهد؛ سیاهنمایی، تحریک، ایجاد ستاد داخلی و خارجی و ریختن یک مشت لات و چاقوکش در خیابان.»
خودآگاهی جمعی مردم؛ تفاوت امروز با دوره نهضت ملی شدن نفت
وی در ادامه با اشاره به تفاوت شرایط امروز با دوره کودتا گفت: «اما واقعیت این است که بعد از جنگ اخیر یک خودآگاهی در مردم به وجود آمده که در دوره نهضت ملی شدن نفت وجود نداشت.» کائینی با بیان مثالهایی از این خودآگاهی توضیح داد: «الان خود مردم تصمیم میگیرند امشب که اینها فراخوان دادهاند، حتماً ما باید بیشتر به خیابان برویم. هر وقت سه موشک آمریکایی به یکی از مراکز جنوبی ما میزنند، به یکدفعه احساس میکنم که روحی به جمعیت دمیده شد؛ ۲۰۰ نفر یا ۱۰۰ نفر اضافه شدند.» وی ابراز امیدواری کرد: «خودآگاهی جمعی در جامعه ایجاد شده و امیدوارم که ادامه داشته باشد و استمرار پیدا کند.»
ریشه دشمنی آمریکا با ایران: از اشغال ایران تا امروز
کائینی در بخش پایانی سخنان خود به یک نکته مهم اشاره کرد و گفت: «این نکته را هم اشاره بکنم که ماجرای دشمنی آمریکا با ایران از ۲۸ مرداد شروع نمیشود؛ از اشغال ایران شروع شده است.» وی با تأکید بر تداوم سیاستهای آمریکا خاطرنشان کرد: «نکته این است که سیاستهای آمریکا از ۲۸ مرداد تا امروز در مواجهه با جامعه ایران تغییر نکرده است.»
این پژوهشگر تاریخ معاصر با اشاره به نقش پررنگ آمریکا در اشغال ایران اظهار داشت: «آمریکاییها در جریان اشغال ایران نقش پررنگی داشتند، حتی بسیار از انگلیسیها و شورویها جسورتر بودند؛ با آن جریان اشغال ایران کاملاً همراه بودند و با آن جریان تحقیر ایران کاملاً همراه بودند.» وی در پایان با اشاره به تجربه شخصی خود گفت: «من در سال ۹۸ درباره داستان برجام گفتوگویی داشتم که سیاست آمریکا از زمان ملی شدن نفت تا برجام را بررسی میکرد و واقعاً این موضوع برای من ملموس بوده است.»
