نشست علمی «رسانه و تبدیل حماسه تشییع به گفتمان مقاومت» برگزار شد/ تشییع تاریخی رهبر شهید؛ تجلی عقل سرخ، شکست انگاره فروپاشی و زوال هیبت پوشالی استکبار
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، سلسله نشستهای علمی با عنوان «کاربست مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب در تقویت گفتمان مقاومت» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد. در نخستین نشست از این سلسله برنامهها که به بررسی ابعاد ارتباطی و رسانهای این رخداد بینظیر اختصاص داشت، نشستی با عنوان «رسانه و تبدیل حماسه تشییع به گفتمان مقاومت» با حضور دکتر رضا نقیبالسادات (عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی)، دکتر شهاب اسفندیاری (رئیس دانشگاه صدا و سیما) و دکتر آزادهزینب محمودیان (پژوهشگر فرهنگ و رسانه) برگزار شد. در این نشست، صاحبنظران به تحلیل ابعاد جامعهشناختی، رسانهای و تمدنی حماسه تشییع و نسبت آن با احیای گفتمان مقاومت پرداختند که گزیدهای از آن را در ادامه میخوانید.
نقیبالسادات: تدوین چارچوب مفهومی و الگوی بازنمایی آیینهای ملی-دینی ضروری است
دکتر نقیبالسادات در ابتدای این نشست با تأکید بر بعد ساختاری و روششناختی رخدادهای عظیم ملی، به تبیین لزوم صورتبندی یک الگوی ارتباطی جامع برای تحلیل تشییع تاریخی رهبر شهید پرداختند. ایشان با اشاره به پیشینه پژوهشها در حوزه «مناسک و رسانه»، تحلیل دقیق رخدادهای آیینی را نیازمند ساختاربندی علمی، شناخت متغیرهای زمینهای و تفکیک ابعاد مختلف بازنمایی رسانهای دانستند.
ایشان چارچوب پیشنهادی خود برای کاوش و تحلیل علمی این پدیده را در قالب یک فونداسیون پژوهشی استوار ارائه کرده و ابعاد گوناگون آن را شامل تحلیلهای گفتمانی، جامعهشناختی، زیباییشناختی و رسانهای برشمردند.
به باور ایشان، فرارفتن از رویکردهای سطحی و فرمالیته در بازنمایی آیینها و دستیابی به اثرگذاری عمیق دینی و ملی، مستلزم شناخت دقیق نسبت میان رسانه و مناسک در بستر تحولات معاصر است.
اسفندیاری: تشییع تاریخی؛ احیاگر گفتمان مقاومت و فروپاشی انگاره فروپاشی
دکتر شهاب اسفندیاری سخنان خود را با اشاره به مشاهدات میدانی خود به همراه خبرنگاران بینالمللی و مهمانان خارجی غیرشیعه و غیرایرانی در تهران و مشهد آغاز کرد و گفت: روایت من متأثر از مشاهده مستقیم و زاویه دید «دیگری»هایی است که از کشورهای اروپایی، آمریکایی، آسیایی و عربی شاهدی بر این رخداد عظیم بودند و بهزودی کتابی نیز از این روایات منتشر خواهد شد.
تغییر پارادایم «مناسک و رسانه» در تلویزیون
وی با یادآوری همایش «مناسک و رسانه» در دانشگاه صدا و سیما و چالشهای سنتی ضبط و پخش مراسم مذهبی افزود: در سالهای اخیر با برنامههایی مانند معلی و محفل، مناسک دینی در یک قالب و فرم رسانهای طراحیشده قرار گرفتند و آمار بالای بینندگان نشان داد که نسبت مناسک و رسانه پیچیدهتر از دوربینی است که صرفاً یک مراسم را ضبط کند.
تشییع رهبر شهید؛ نقطه عطف احیای گفتمان مقاومت
رئیس دانشگاه صدا و سیما این تشییع را مهمترین رخداد احیاگر گفتمان مقاومت خواند و توضیح داد: پیش از این جنگ ۴۰ روزه، انگاره فروپاشی جمهوری اسلامی پس از وقایع دیماه و سال ۱۴۰۱ به اوج رسیده بود. دشمن با تبلیغات و تحریمهای اقتصادی سعی داشت رهبر انقلاب را مقصر تمامی مشکلات معرفی کند. اما در چنین بافتاری، برگزاری این تشییع باشکوه باعث «فروپاشیِ انگاره فروپاشی» شد و ثابت کرد که مقاومت جواب میدهد.
اسفندیاری با انتقاد از تلاشها برای تقلیل دادن مقاومت به یک فرهنگ موضعی یا نوستالژی موزهای گفت: رهبر شهید انقلاب در تمام حوزهها از جمله اقتصاد مقاومتی و فرهنگ بر ایستادگی بر اصول تأکید داشتند. حضور میلیونی مردم در اجتماعات شبانه و تشییع، زیر باران و برف و تهدید، ثابت کرد که ایستادگی بر اصول جواب میدهد و کسانی که با تنازل از ارزشها به دنبال جلب نظرها بودند، پایگاه اجتماعی خود را از دست دادند.
نوحهها و مداحیها؛ مؤثرترین رسانه بومی و «تهاجم فرهنگی معکوس»
وی در بخش پایانی، نوحهها و مداحیهای این ایام را مؤثرترین رسانه این حماسه دانست و تصریح کرد: حجم عظیم تولیدات حماسی و چندرسانهای با وجود شرایط جنگی، نشانه اعتمادبهنفس ملی بود. استفاده از عناصر فرهنگ دشمن مانند ویدیوهای لگویی، نوعی «تهاجم فرهنگی معکوس» به دست جوانان بود. همچنین آنالیز ۵۰ تا ۶۰ نوحه نشان میدهد پرتکرارترین و پربسامدترین واژه، «ایران» بوده است که نشان میدهد چگونه دین و آیینهای شیعی بار دیگر حافظ هویت ملی و ایران شدند.
محمودیان: مقاومت خیابان در قالب روایت؛ تحلیل گفتمانی حضور مردم
دکتر آزادهزینب محمودیان با طرح این پرسش که «کدام مقولات مقاومتی در خیابان به گفتمان تبدیل شدهاند؟»، به تبیین دوگانههای گفتمانی برخاسته از کنشهای مردمی پرداخت و با یادآوری نگاه ارتباطی شهید آوینی، بر اهمیت استخراج هستههای روایتپردازی از واقعیتهای میدانی تأکید کرد.
وی با اشاره به نخستین لایه این تحول جامعهشناختی گفت: برخلاف الگوی تجدد که رفتارهای اجتماعی را وابسته به انگیزههای مادی، مشوقهای اداری یا دستور نهادها میداند، ما با «مردمان مبعوثی» روبهرو شدیم که بر اساس تکلیف الهی وارد میدان شدند. این حضور خودجوش و اعتقادی را دیگر نمیتوان در قالبهای سکولار یا تحلیلهای لیبرالی روایت کرد.
محمودیان با تبیین مفهوم جامعه کنشی افزود: جامعه ما به بلوغی رسید که بدون معطل ماندن در پیچوخمهای نهادی، توان تولید واقعیت و هدایت جریان اجتماعی را پیدا کرد. مطالبه قاطعانه خونخواهی و انتقام، مولود همین بلوغ بود که از کف خیابان شکل گرفت و حاکمیت را با خواست رسمی مردم همراه ساخت؛ متجلیکننده همان جامعه اسلامی مورد نظر رهبر شهید.
این پژوهشگر با مقایسه حس سوگ در رحلت امام (ره) و شهادت رهبر شهید اظهار داشت: در این رخداد، اگرچه غم فقدان عمیق بود، اما اراده خونخواهی و حس حماسه بر ماتم صرف غلبه داشت. اهتزاز پرچمهای سرخ و شور حضور مردم، نشاندهنده یک جامعه زنده، جنبشی و خیزشگر بود.
وی با اشاره به تعمیق ادراک عمومی نسبت به تحولات بینالمللی گفت: موج توبهخواهیها و تراکم تجربیات اخیر، جامعه را از این تصور که مشکلات با گفتگو قابل حل است عبور داد و فهم یک ناسازگاری و ضدیت ذاتی میان جبهه حق و استکبار را به یک باور همگانی و هسته روایتگری تبدیل کرد.
بلوغ رسانهای خیابان؛ از صبوری تا پاسخ فشرده و قطعی
محمودیان با تحلیل شعارهای مردمی نظیر «بزن که خوب میزنی» تصریح کرد: جامعه به این فهم رسیده که پایان دادن به این نبرد مستلزم یک پاسخ قاطع و فشرده است. از سوی دیگر، اجتماعات شبانه نشان داد که جامعه خودش به یک «رسانه زنده» تبدیل شده و رسانههای رسمی را ناچار به بازنمایی حضور خود کرده است.
وی با تبیین تغییر ادبیات عمومی از سیلی زدن به خونخواهی خاطرنشان کرد: حضور میلیونی مردم و پرفورمنس خیرهکننده خیابانی، فضای لازم را برای اعلام رسمی خونخواهی توسط ولیّ جامعه فراهم ساخت و نشان داد که مردم هوشمندانه موقعیت را تشخیص داده و بهترین کنش اجتماعی را بروز میدهند.
این پژوهشگر با اشاره به مراسمهای همزمان در عراق، پاکستان و هند افزود: حماسه تشییع، تقسیمکار داخلی را به یک «تقسیمکار تمدنی» ارتقا داد. این همبستگی فرامرزی نشان داد که با یک امت مسلمان و داغدار روبهرو هستیم که انتقام را یک مسئولیت مشترک تمدنی میداند.
محمودیان با یادآوری رفتارهای فرادستانه آمریکا در عرصه جهانی گفت: تصویر اقتدار و تفوق مطلقه آمریکا در جریان این حضور و ایستادگی مردمی شکست و روایتی جهانی بر پایه افول دشمن و حیاتی بودن اصل مقاومت شکل گرفت.
وی با اشاره به شکلگیری زنجیرههای انسانی برای دفاع از منافع ملی تأکید کرد: جامعه ما دچار تفرد و عافیتطلبی نشده، بلکه «عقل سرخ» و فرهنگ حسینی بر آن حاکم است؛ همان رفتاری که مردم را بدون محاسبات مادی و ابزاری به میدان ایثار میکشاند.
دکتر محمودیان در پایان تأکید کرد: وظیفه حیاتی رسانه در شرایط کنونی این است که این مقولات هویتساز را از یک موج مقطعی به گفتمانی مطلوب، پایدار و حاکم بر عرصه تصمیمگیری و سیاستگذاری کشور تبدیل کند.
