چرا عاشورا در اندیشه رهبر شهید یک «جریان مستمر تاریخی» است؟
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، همزمان با فرارسیدن ماه محرم حسینی، نشست علمی ـ تخصصی با عنوان «عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنهای (قدس سره الشریف)» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی و با حضور حجت الاسلام دکتر جواد سلیمانی تاریخپژوه و استاد موسسه امام خمینی (ره)، دکتر سید محمد حسینی، دانشیار دانشگاه تهران، استاد محمد صادق ابوالحسنی منذر، تاریخپژوه و نویسنده، دکتر مجتبی سلطانی احمدی تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور برگزار شد که مشروح کامل آن را در ادامه میخوانید:
دکتر مجتبی سلطانی احمدی: رهبر شهید محور اقامه شعائر حسینی و ستون جریان مبارزه با تحریفات عاشورا در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی است
دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور، در نشست علمی «در امتداد مکتب امام خمینی(ره)؛ عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنهای (قدس سره)» که به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد، با بررسی آثار و اندیشههای عاشورایی رهبر شهید انقلاب اسلامی، ایشان را محور اقامه شعائر حسینی و ستون جریان مبارزه با تحریفات عاشورا در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی توصیف کرد.
وی با اشاره به اهتمام رهبر شهید انقلاب به تبیین نهضت عاشورا از سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی گفت: این توجه نه تنها پس از انقلاب کاهش نیافت، بلکه در قالب مجموعهای از آثار، سخنرانیها و تحلیلهای راهبردی درباره قیام سیدالشهدا(ع) گسترش یافت.
آفتاب در مصاف؛ تبیین انقلاب اسلامی به مثابه استمرار عاشورا
به گفته سلطانی احمدی، کتاب «آفتاب در مصاف؛ علل و ابعاد حادثه عاشورا» جامعترین اثر برای شناخت منظومه فکری رهبر شهید درباره عاشورا به شمار میرود؛ اثری که مجموعه بیانات ایشان از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۰ را در بر گرفته است.
وی افزود: نخستین مطلب نقلشده در این کتاب مربوط به ۸ آبان ۱۳۵۷ است که رهبر شهید در آن تأکید میکنند «انقلاب اسلامی فرصتی برای عاشورایی شدن در اختیار ما قرار داده است» و انقلاب اسلامی را استمرار عاشورا و مبارزات مردم ایران را لبیک به ندای استنصار امام حسین(ع) معرفی میکنند.
دو امام مجاهد و نظریه تجدید حیات انقلاب نبوی
این تاریخپژوه در ادامه با اشاره به کتاب «دو امام مجاهد» اظهار داشت: این اثر که شامل شش گفتار از رهبر شهید انقلاب درباره مبارزات سیاسی امام حسن(ع) و امام حسین(ع) است، از مهمترین آثار ایشان در تحلیل فلسفه قیام حسینی محسوب میشود.
رهبر شهید در این کتاب سه تفسیر رایج از قیام عاشورا را نقد کرده و نظریهای را مطرح میکنند که بر اساس آن، هدف اصلی قیام سیدالشهدا(ع) «تجدید حیات انقلاب پیامبر اعظم(ص)» بوده است.
به گفته وی، این نگاه ضمن نقد برخی برداشتهای محدودکننده از عاشورا، مخاطبان را به الگوبرداری از سیره امام حسین(ع) در مقابله با ظلم و حاکمیتهای طاغوتی فرا میخواند.
خونآورد؛ روایت پیوند عاشورا و نهضت نبوی
سلطانی احمدی همچنین به کتاب «خونآورد» اشاره کرد و گفت: این اثر مشروح نشست مشترک رهبر شهید انقلاب، شهید مطهری و مرحوم دکتر شریعتی در تاسوعای سال ۱۳۵۵ است.
وی افزود: در این گفتوگو، رهبر شهید قیام عاشورا را در امتداد نهضت نبوی تبیین میکنند. گزارش ساواک از این جلسه نیز نشاندهنده نگرانی رژیم پهلوی از تأثیرگذاری اندیشههای این شخصیتها، بهویژه رهبر شهید انقلاب، بر قشر دانشجو و روشنفکر است.
اربعین و نقش بیبدیل حضرت زینب(س) در تداوم نهضت
وی در ادامه با اشاره به کتاب «جاذبه حسینی» اظهار داشت: رهبر شهید انقلاب در این اثر، اربعین را عامل زنده ماندن نهضت حسینی و «مغناطیس پرجاذبه حسینی» معرفی میکنند.
سلطانی احمدی افزود: ایشان نقش حضرت زینب کبری(س) را در تداوم نهضت عاشورا برجسته دانسته و معتقدند آن حضرت با بهرهگیری از هنر، بیان و روایتگری، پیام عاشورا را جاودانه کردند.
چهار گفتار؛ فشردهترین بیان منظومه عاشورایی رهبر شهید
دانشیار دانشگاه پیام نور کتاب «چهار گفتار» را از مهمترین آثار رهبر شهید برای فهم نگاه ایشان به عاشورا دانست و تصریح کرد: این کتاب شامل چهار سخنرانی درباره زمینهها و عوامل شکلگیری حادثه عاشوراست و به تعبیر برخی صاحبنظران، فشردهترین و روشنترین بیان منظومه فکری رهبر شهید درباره عاشورا در آن قابل مشاهده است.
وی خاطرنشان کرد: در این اثر، عاشورا نه صرفاً حادثهای برای سوگواری، بلکه مدرسهای برای شناخت سنتهای الهی، آسیبشناسی جامعه اسلامی و حفظ بیداری امت معرفی میشود.
ارتجاع امت؛ مهمترین عامل وقوع عاشورا
وی همچنین به کتاب «۷۲ سخن عاشورایی» اشاره کرد و گفت: یکی از مهمترین مباحث این کتاب، تحلیل رهبر شهید از «ارتجاع فجیع امت» به عنوان عامل اصلی وقوع عاشوراست.
به گفته وی، رهبر شهید با استناد به سخنان حضرت زینب کبری(س)، بر ضرورت بررسی روند دگرگونی جامعه اسلامی در نیمقرن پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) تأکید میکنند و این مسئله را از مهمترین درسهای عاشورا برای جوامع اسلامی میدانند.
عاشورا؛ ضامن بقای اسلام
سلطانی احمدی در ادامه به دفتر دوازدهم مجموعه «رهنامه» پرداخت و افزود: این دفتر به تبیین نهضت عاشورا برای نسل جوان اختصاص دارد و بر این نکته تأکید میکند که اساس دین اسلام با عاشورا پیوند خورده و بقای آن نیز مرهون فداکاری سیدالشهدا(ع) است.
وی ادامه داد: به تعبیر رهبر شهید، اگر قیام امام حسین(ع) نبود، ممکن بود بساط اسلام در همان قرون نخستین برچیده شود.
همه ائمه(ع) «همرزمان حسین در میدان حسین» هستند
وی در بخش دیگری از سخنان خود به یکی از آسیبهای رایج در فهم عاشورا اشاره کرد و گفت: در برخی محافل این تصور وجود دارد که قیام و مبارزه تنها به امام حسین(ع) اختصاص داشته و سایر ائمه(ع) چنین مسیری را دنبال نکردهاند.
سلطانی احمدی افزود: رهبر شهید انقلاب به صراحت با این برداشت مخالفت میکنند و همه ائمه معصومین(ع) را «همرزمان حسین در میدان حسین» میدانند.
از نگاه ایشان، امام صادق(ع)، امام کاظم(ع)، امام جواد(ع) و امام رضا(ع) نیز همان مسیر مبارزه با ظلم و انحراف را در شرایط متفاوت تاریخی دنبال کردهاند و جهاد در سیره اهلبیت(ع) مفهومی فراگیر و مستمر است که تنها به نبرد نظامی محدود نمیشود.
ضرورت مقابله با تحریفات و نقلهای غیرمستند عاشورا
این پژوهشگر تاریخ در پایان با اشاره به کتاب «عزاداری و مداحی مطابق فتوای حضرت آیتاللهالعظمی شهید خامنهای» اظهار داشت: یکی از مهمترین تأکیدات رهبر شهید در حوزه عزاداری، ضرورت استناد به منابع معتبر در نقل وقایع عاشورا است.
وی افزود: ایشان معتقد بودند نقل آگاهانه مطالب غیرمستند و تحریفشده، حتی با هدف تحریک احساسات و گریاندن مخاطبان، جایز نیست؛ زیرا چنین رویکردی در بلندمدت موجب تهی شدن عاشورا از محتوای اصیل خود و سست شدن باور نسل جوان نسبت به حقیقت این نهضت میشود.
عاشورا؛ مکتب دائمی بیداری و مسئولیتپذیری
سلطانی احمدی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: مطالعه مجموعه آثار عاشورایی رهبر شهید انقلاب نشان میدهد که ایشان عاشورا را نه صرفاً یک واقعه تاریخی و حزنآلود، بلکه یک مکتب، یک جهانبینی و الگویی دائمی برای حیات فردی و اجتماعی مسلمانان میدانستند.
وی خاطرنشان کرد: از همین رو، رهبر شهید انقلاب هم در اقامه شعائر حسینی نقشآفرین بودند و هم در مقابله با تحریفات عاشورا؛ تلاشی که موجب شد نهضت حسینی همچنان به عنوان سرچشمه بیداری، مقاومت و مسئولیتپذیری در جامعه اسلامی باقی بماند.
تاریخپژوه و استاد مؤسسه امام خمینی(ره): عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید، یک الگوی تاریخیِ تکرارپذیر برای همه اعصار است
در ادامه حجتالاسلام دکتر جواد سلیمانی، تاریخپژوه و استاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با تبیین رویکرد رهبر انقلاب به نهضت حسینی، اظهار داشت: آثار مربوط به عاشورا را میتوان در سه دسته کلی تقسیم کرد؛ دسته نخست آثاری هستند که صرفاً به نقل تاریخ و مقتل عاشورا پرداختهاند، دسته دوم آثاریاند که با رویکرد تحلیلی، همچون آثار شهید مرتضی مطهری، به بررسی اهداف و ابعاد نهضت حسینی پرداختهاند و دسته سوم، رویکردی است که تاریخ عاشورا را با مسائل و نیازهای زمان حاضر تطبیق میدهد.
وی با بیان اینکه رهبر شهید انقلاب اسلامی در زمره معدود اندیشمندانی قرار دارد که توانستهاند این رویکرد سوم را بهصورت منسجم ارائه کنند، افزود: در این نگاه، عاشورا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه الگویی زنده و جاری برای شناخت وظیفه انسان مؤمن در شرایط مختلف تاریخی است. این نوع مواجهه با عاشورا، علاوه بر بهرهگیری از تاریخ، از قرآن، حدیث، تفسیر، فلسفه تاریخ و تحلیلهای اجتماعی نیز بهره میبرد.
پیوند عاشورا با بعثت؛ نخستین ویژگی منظومه فکری رهبر انقلاب
سلیمانی با اشاره به ویژگیهای منظومه فکری رهبر انقلاب درباره عاشورا گفت: نخستین ویژگی این منظومه، پیوند نظاممند میان نهضت حسینی و بعثت نبوی است. رهبر انقلاب با تبیینی تاریخی و حدیثی نشان میدهند که بقای اسلام در گرو نهضت عاشورا بوده و میان رسالت پیامبر اکرم(ص) و قیام سیدالشهدا(ع) یک ارتباط عمیق و مستمر وجود دارد.
هدف قیام؛ اصلاح امت، نه صرفاً حکومت یا شهادت
وی دومین ویژگی این منظومه را تبیین نوآورانه هدف قیام امام حسین(ع) دانست و تصریح کرد: از نگاه رهبر انقلاب، نه تشکیل حکومت به تنهایی هدف قیام بوده و نه شهادت. ایشان معتقدند بسیاری از تحلیلها میان هدف و نتیجه خلط کردهاند. شهادت در معارف اسلامی هدف بالذات نیست، بلکه نتیجه انجام یک تکلیف الهی است. هدف اصلی قیام، اصلاح امت اسلامی و جلوگیری از انحرافی بود که اصل اسلام را تهدید میکرد.
این استاد تاریخ افزود: رهبر انقلاب با استناد به سخنان امام حسین(ع) تأکید میکنند که جامعه اسلامی در عصر یزید به نقطهای رسیده بود که معروف به منکر و منکر به معروف تبدیل شده بود و اصل اسلام در معرض نابودی قرار داشت. از این رو سیدالشهدا(ع) برای اصلاح امت، احیای امر به معروف و نهی از منکر و جلوگیری از انحراف بنیادین در جامعه اسلامی قیام کردند.
تفاوت شرایط عصر امام حسن(ع) و امام حسین(ع)
سلیمانی با اشاره به تحلیل رهبر انقلاب از تفاوت شرایط امام حسن(ع) و امام حسین(ع) اظهار داشت: به اعتقاد ایشان، در زمان امام حسن(ع)، افکار عمومی هنوز به ماهیت واقعی بنیامیه پی نبرده بود و معاویه توانایی استحاله و مصادره هرگونه حرکت اعتراضی را داشت. اما در زمان امام حسین(ع)، چهره واقعی بنیامیه آشکار شده و خطر انحراف اسلام برای جامعه روشنتر شده بود؛ از همین رو شرایط انجام آن تکلیف الهی فراهم شد.
عاشورا؛ جریانی مستمر در طول تاریخ
وی سومین ویژگی مهم منظومه فکری رهبر انقلاب را اعتقاد به استمرار تاریخ عاشورا دانست و گفت: رهبر انقلاب معتقدند عاشورا یک حادثه منحصر به سال ۶۱ هجری نیست، بلکه شرایط عاشورایی در طول تاریخ قابل تکرار است و هرگاه اساس اسلام در معرض تهدید قرار گیرد، مسلمانان وظیفه دارند همانند سیدالشهدا(ع) به تکلیف خود عمل کنند. این نگاه، در نقطه مقابل دیدگاهی قرار دارد که قیام امام حسین(ع) را صرفاً یک وظیفه اختصاصی و غیرقابل تکرار میداند.
سلیمانی ادامه داد: رهبر انقلاب تأکید میکنند که جهاد پس از عاشورا پایان نیافت و سایر ائمه(ع) نیز هر یک متناسب با شرایط زمان خود در مسیر مبارزه و زمینهسازی برای احیای اسلام حرکت کردند. از این منظر، عاشورا یک جریان مستمر تاریخی است، نه یک واقعه منفصل و پایانیافته.
بیداری وجدان عمومی؛ مهمترین دستاورد عاشورا
وی با بیان اینکه رهبر انقلاب مهمترین درس عاشورا را بیداری وجدان عمومی میدانند، خاطرنشان کرد: از نگاه ایشان، شهادت بنبست نیست، بلکه میتواند زمینهساز بیداری جامعه و پیروزیهای بزرگ تاریخی باشد. قیام امام حسین(ع) وجدان جامعه اسلامی را بیدار کرد و موجب شکلگیری جریان تاریخی تشیع بهعنوان یک جریان متمایز فکری، اجتماعی و سیاسی شد.
این استاد مؤسسه امام خمینی(ره) افزود: رهبر انقلاب معتقدند هرچند ریشه تشیع به عصر پیامبر اکرم(ص) بازمیگردد، اما عاشورا موجب شد این جریان بهصورت یک هویت تاریخی مستقل با نظام اعتقادی، ارزشی و سیاسی مشخص در تاریخ اسلام تثبیت شود.
عاشورا و شکلگیری مرجعیت تاریخی اهلبیت(ع)
سلیمانی در ادامه با اشاره به آثار و نتایج قیام عاشورا در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب گفت: ایشان معتقدند اگر امام حسین علیهالسلام حتی به پیروزی نظامی و تشکیل حکومت نیز دست مییافت، باز هم به دلیل آسیبهایی که در بدنه جامعه اسلامی پدید آمده بود، تحقق کامل اهداف بعثت به سادگی امکانپذیر نبود. آنچه قیام عاشورا انجام داد، برافروختن غیرت دینی در میان امت و احیای وجدان اسلامی جامعه بود؛ امری که به حفظ اسلام در طول تاریخ انجامید.
وی با اشاره به برخی شواهد تاریخی افزود: در منابع تاریخی از جمله کتاب «تاریخ الاسلام» اثر شمسالدین ذهبی آمده است که در سال ۱۰۲ هجری، هنگام سرکوب قیام یزید بن مهلب، مردم اشعاری میخواندند که در آن شهادت امام حسین علیهالسلام را به منزله قتل دین تلقی میکردند. این نشان میدهد که در ذهن و ضمیر جامعه اسلامی، سیدالشهدا علیهالسلام به عنوان مظهر و نماد دین شناخته شده بود. پس از عاشورا نیز مراجعه مردم به اهلبیت علیهمالسلام برای دریافت معارف دینی، احکام فقهی و ارزشهای اسلامی به شکل چشمگیری افزایش یافت. اگر در آغاز امامت امام سجاد علیهالسلام شمار یاران و راویان آن حضرت بسیار محدود بود، در سالهای بعد این روند تغییر کرد و در عصر امام صادق علیهالسلام، ایشان به بزرگترین مرجع علمی و دینی جهان اسلام تبدیل شدند.
این استاد تاریخ اسلام تصریح کرد: به برکت خون سیدالشهدا علیهالسلام، جامعه دریافت که اسلام ناب را باید از اهلبیت علیهمالسلام فرا گرفت. شکلگیری مکتب جعفری، گسترش مرجعیت علمی اهلبیت، پیدایش جریانهای مطالبهگر حق و حتی استفاده عباسیان از شعارهای مرتبط با اهلبیت برای دستیابی به قدرت، همگی نشانههای بیداری وجدان دینی جامعه پس از عاشورا بود.
جایگاه بیبدیل امام حسین(ع) در بقای اسلام
سلیمانی در ادامه با اشاره به جایگاه ویژه امام حسین علیهالسلام در معارف اسلامی اظهار داشت: رهبر معظم انقلاب با استناد به روایات، ادعیه و آیات قرآن، تصویری شگفتانگیز از جایگاه سیدالشهدا علیهالسلام ارائه میکنند. ایشان یادآور میشوند که حتی پیش از ولادت آن حضرت، نام و یاد ایشان در میان پیامبران الهی مطرح بوده و پس از شهادت نیز اهل آسمان و زمین بر مصیبت ایشان گریستهاند. از نگاه رهبر انقلاب، این همه توجه به این دلیل است که بقای اسلام به نهضت حسین بن علی علیهالسلام گره خورده است و در حقیقت، زنده ماندن اسلام با زنده ماندن راه و پیام عاشورا معنا پیدا میکند.
حماسه زینبی؛ مکمل و ضامن ماندگاری عاشورا
وی سپس به نقش حضرت زینب سلاماللهعلیها در منظومه فکری رهبر انقلاب پرداخت و گفت: از منظر ایشان، حماسه زینبی مکمل حماسه حسینی است. آنچه سبب شد خون بر شمشیر پیروز شود، نه صرفاً حادثه عاشورا، بلکه استمرار آن در قالب جهاد تبیین حضرت زینب سلاماللهعلیها بود. اگر این پیامرسانی عظیم صورت نمیگرفت، حادثه عاشورا در حد یک شکست نظامی ظاهری باقی میماند؛ اما خطبههای روشنگرانه حضرت زینب در کوفه و شام، این واقعه را به یک پیروزی تاریخی و ماندگار تبدیل کرد.
روایتگری زینب(س) و شکست پروژه تحریف
سلیمانی افزود: رهبر انقلاب معتقدند نخستین نقش حضرت زینب سلاماللهعلیها، تثبیت این حقیقت بود که بازنده واقعی میدان، سپاه یزید است نه خاندان امام حسین علیهالسلام. خطبه تاریخی آن حضرت در کوفه، مردم را با حقیقت عملکرد خود روبهرو کرد و نشان داد که خیانت، پیمانشکنی و فاصله گرفتن از مسیر حق، شکست واقعی است. همچنین آن حضرت در برابر عبیدالله بن زیاد و یزید بن معاویه، با نهایت عزت و اقتدار سخن گفت و اجازه نداد دشمن روایت خود را از حادثه عاشورا بر افکار عمومی تحمیل کند.
«ما رأیت إلا جمیلاً»؛ تفسیر الهی از عاشورا
وی ادامه داد: دومین نقش بزرگ حضرت زینب سلاماللهعلیها، ارائه تفسیری الهی و تاریخی از عاشورا بود. هنگامی که دشمن میکوشید این حادثه را نشانه شکست اهلبیت معرفی کند، آن حضرت با جمله تاریخی «ما رأیت إلا جمیلاً» نشان داد که معیار ارزیابی حوادث، پیروزی و شکست ظاهری نیست، بلکه میزان وفاداری به حق و انجام تکلیف الهی است. از این منظر، شهادت، اسارت و رنجهای عاشورا نه نشانه شکست، بلکه بخشی از مسیر حفظ اسلام و هدایت امت بود.
دو کفه یک ترازو؛ عاشورا و حماسه زینبی
این استاد مؤسسه امام خمینی(ره) خاطرنشان کرد: رهبر انقلاب معتقدند حماسه زینبی ضامن بقای حق در تاریخ شد. نگاه حضرت زینب سلاماللهعلیها به عاشورا، نگاه کسی بود که خود را در جبهه پیروز میدید، زیرا هدف اصلی یعنی حفظ اسلام و رسوا کردن جریان باطل محقق شده بود. از همین رو ایشان تأکید میکنند که باید نقش حضرت زینب سلاماللهعلیها را در کنار نهضت عاشورا سنجید و انصافاً این دو را دو کفه یک ترازو دانست.
سلیمانی در جمعبندی سخنان خود گفت: یکی از مهمترین موفقیتهای رهبر معظم انقلاب در تحلیل عاشورا این است که امام حسین علیهالسلام را به عنوان یک «کنشگر بزرگ تاریخ» معرفی میکنند، نه شخصیتی که صرفاً در برابر حوادث واکنش نشان داده باشد. در این نگاه، سیدالشهدا علیهالسلام امامی پیروز، حماسهآفرین و تاریخساز است که توانست دین را از خطر نابودی نجات دهد، وجدان امت اسلامی را بیدار کند و مسیر حق را برای قرنهای متمادی در تاریخ زنده نگه دارد.
ابوالحسنیمنذر: رهبر شهید انقلاب اسلامی منظومهای کمنظیر از عاشوراپژوهی را بنیان نهاد
محمدصادق ابوالحسنیمنذر، تاریخپژوه و نویسنده نیز در ادامه این نشست با تأکید بر ضرورت بازخوانی و پژوهش نظاممند درباره اندیشههای عاشورایی رهبر معظم انقلاب، اظهار کرد: منظومه فکری آیتالله خامنهای درباره عاشورا، منظومهای عمیق، چندلایه و دارای ساحتهای متنوع است که هنوز آنگونه که شایسته است مورد مطالعه و تبیین قرار نگرفته است.
وی در ابتدای سخنان خود ضمن گرامیداشت یاد رهبر شهید انقلاب اسلامی، گفت: این نخستین محرمی است که از حضور ظاهری ایشان محروم هستیم؛ رهبری که روحیه عاشورایی در شخصیت و منش او متجلی بود و مباحث عاشوراییاش همواره الهامبخش جامعه اسلامی و جریان مقاومت به شمار میرفت.
عاشورا؛ موتور محرک نهضتهای ضداستبدادی و ضداستعماری شیعه
ابوالحسنیمنذر با اشاره به نقش تاریخی عاشورا در تحولات سیاسی و اجتماعی جهان تشیع تصریح کرد: هرگاه در تاریخ معاصر رهبری در رأس یک نهضت ضداستبدادی یا ضداستعماری قرار گرفته است، میتوان رگههای روشن نگرش عاشورایی را در نوع رهبری و مدیریت او مشاهده کرد. اوج این مسیر در عصر معاصر، امام خمینی(ره) و میراثدار بزرگ ایشان، حضرت آیتالله خامنهای هستند.
وی با اشاره به جنگهای ایران و روسیه تزاری، نهضت تحریم تنباکو، مشروطه و دیگر جنبشهای اسلامی افزود: عاشورا در همه این نهضتها نقش موتور محرک را ایفا کرده است. از روضهخوانی علما در میدانهای نبرد گرفته تا شعارهای نهضت مشروطه و قیام ثقةالاسلام تبریزی در روز عاشورا، همگی نشاندهنده پیوند عمیق میان نهضت حسینی و مبارزات اجتماعی و سیاسی شیعه است.
این تاریخپژوه تأکید کرد: اگر امام خمینی(ره) را تکمیلکننده و احیاگر این مسیر تاریخی بدانیم، رهبر معظم انقلاب در بیش از سه دهه رهبری خود منظومهای عاشورایی را بنیان نهادند که هم میراث گذشته را تبیین کرد و هم آن را به سطحی نو از تکامل رساند.
عاشورا در نگاه رهبر انقلاب؛ راهبردی برای فرهنگسازی، نظامسازی و تمدنسازی
ابوالحسنیمنذر با بیان اینکه نباید نگاه مقام معظم رهبری به عاشورا را صرفاً در حد یک پژوهش تاریخی یا کتابخانهای فروکاست، اظهار داشت: ایشان صرفاً یک عاشوراپژوه نیستند، بلکه معمار جبهه مقاومت، ولیفقیه امت اسلامی، حکیم، فقیه و تحلیلگر عاشورا هستند.
وی افزود: در حالی که برخی پژوهشگران عاشورا بیشتر بر عوامل سیاسی یا اقتصادی تأکید میکنند، نگاه رهبر معظم انقلاب علاوه بر این عوامل، ابعاد فرهنگی، قومی، اجتماعی و تمدنی را نیز در بر میگیرد. از این منظر، عاشورا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه در فرهنگسازی، نظامسازی، امتسازی و تمدنسازی نقشآفرین است و به یک راهبرد بزرگ برای تحول تاریخ تبدیل میشود.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به تأثیر این نگاه در شکلگیری جبهه مقاومت گفت: شخصیتهایی چون شهید حاج قاسم سلیمانی و شهید سیدحسن نصرالله در همین مکتب تربیت شدند؛ مکتبی که محور آن حسین(ع)، زینب(س) و منطق عاشوراست.
تاریخ نقلی؛ نخستین سطح ورود رهبر انقلاب به عاشورا
ابوالحسنیمنذر در ادامه سخنان خود نخستین سطح ورود رهبر معظم انقلاب به عاشورا را «تاریخ نقلی» دانست و گفت: مقام معظم رهبری مقید بودند اصل واقعه کربلا را روایت کنند و از فرازهای جانسوز، حماسی و درسآموز آن بهره بگیرند.
وی افزود: تفاوت رهبر انقلاب با یک مورخ صرف در این است که ایشان یک مصلح اجتماعی هستند. مورخ به گذشته مینگرد، اما مصلح اجتماعی از قلههای تاریخ برای اصلاح امروز جامعه بهره میگیرد.
این نویسنده با اشاره به روضههای تاریخی رهبر انقلاب درباره حضرت قاسم(ع) و حضرت علیاکبر(ع) تصریح کرد: ویژگی مهم این روضهها آن است که همواره بر منابع معتبر تاریخی استوار هستند. ایشان هنگام نقل مصیبت، منبع را نیز معرفی میکنند و علاوه بر روایت واقعه، به ترجمه و تحلیل دقیق آن میپردازند.
وی همچنین تأکید کرد: یکی از مصادیق این رویکرد، حمایت ایشان از اصل واقعه اربعین و توجه به جایگاه تاریخی آن است. هرچند درباره جزئیات تاریخی اربعین دیدگاههای مختلفی وجود دارد، اما رهبر معظم انقلاب بر اهمیت اصل این حادثه و نقش آن در تداوم نهضت حسینی تأکید دارند.
تاریخ تحلیلی؛ از روایت واقعه تا ریشهیابی فاجعه عاشورا
ابوالحسنیمنذر دومین سطح ورود رهبر انقلاب به عاشورا را «تاریخ تحلیلی» دانست و گفت: در این سطح، ایشان از نقل واقعه عبور میکنند و به تحلیل علل، انگیزهها، درسها و عبرتهای عاشورا میپردازند.
وی با اشاره به خطبههای نماز جمعه سال ۱۳۷۷ اظهار کرد: یکی از مهمترین پرسشهایی که رهبر انقلاب مطرح میکنند این است که چگونه تنها پنجاه سال پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، نوه همان پیامبر و حجت خدا به دست همان امتی که مدعی اسلام بودند به شهادت رسید.
این پژوهشگر تاریخ افزود: رهبر معظم انقلاب در پاسخ به این پرسش، روند انحراف جامعه اسلامی را از رحلت پیامبر تا عاشورا بررسی میکنند و نشان میدهند چگونه پایههایی همچون معرفت، عدالت، عبودیت و مودت اهلبیت(ع) به تدریج تضعیف شد و جامعه اسلامی از مسیر اصلی خود فاصله گرفت.
تاریخ تطبیقی؛ روشی برای آشکار شدن عظمت عاشورا
ابوالحسنیمنذر سومین گونه از عاشوراپژوهی رهبر انقلاب را «تاریخ تطبیقی» معرفی کرد و گفت: در این روش، عاشورا در کنار دیگر قلههای تاریخ قرار میگیرد تا عظمت آن بهتر آشکار شود.
وی با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب درباره مقایسه حضرت زینب(س) و آسیه همسر فرعون گفت: آسیه در اوج شکنجههای فرعون از خداوند طلب نجات کرد، اما حضرت زینب(س) با وجود تحمل مصائبی بسیار سنگینتر، در برابر خداوند عرضه داشت: «اللهم تقبل منا هذا القربان». این نوع مقایسه تاریخی، هم برهان عقلانی ارائه میدهد و هم مخاطب را از نظر عاطفی درگیر میکند.
مقتلشناسی و اعتبارسنجی منابع عاشورا
این تاریخپژوه در ادامه به چهارمین محور عاشوراپژوهی رهبر انقلاب، یعنی «مقتلشناسی و اعتبارسنجی منابع تاریخی» اشاره کرد و گفت: مقام معظم رهبری در مواجهه با منابع تاریخی، نگاهی محققانه و رجالی دارند.
وی افزود: ایشان در استفاده از منابع تاریخی، هم به اعتبار اسناد توجه دارند و هم در مقام استدلال از روش تجمیع شواهد بهره میگیرند. در میان منابع عاشورایی نیز کتاب «لهوف» سید بن طاووس جایگاهی ویژه در آثار و بیانات ایشان دارد.
ابوالحسنیمنذر تصریح کرد: رهبر معظم انقلاب از سید بن طاووس به عنوان فقیهی بزرگ، عارفی موثق و شخصیتی مورد اعتماد یاد میکنند و همین مسئله نشان میدهد که حتی در هنگام روضهخوانی نیز اعتبار منابع تاریخی را مورد توجه قرار میدهند.
نظریهپردازی درباره عاشورا و کلانروایت «انسان ۲۵۰ ساله»
وی با اشاره به بُعد نظریهپردازانه اندیشه رهبر انقلاب گفت: یکی از مهمترین نوآوریهای ایشان، ارائه کلانروایت «امامت» و نظریه «انسان ۲۵۰ ساله» است؛ نظریهای که همه ائمه(ع) را در قالب یک حرکت واحد تاریخی برای احیای اسلام ناب نبوی تحلیل میکند.
ابوالحسنیمنذر افزود: بر اساس این نگاه، عاشورا یک حادثه منفصل و محدود به سال ۶۱ هجری نیست، بلکه حلقهای اساسی در زنجیره مبارزه مستمر اهلبیت(ع) به شمار میآید. از همین منظر، امام صادق(ع) نیز در همان جبههای قرار دارد که امام حسین(ع) در آن مبارزه میکند و به تعبیر رهبر انقلاب، از «همرزمان حسین» محسوب میشود.
وی همچنین به نظریه تفکیک میان «هدف» و «نتیجه» در فلسفه قیام عاشورا اشاره کرد و گفت: رهبر معظم انقلاب معتقدند بسیاری از اختلافنظرها درباره عاشورا ناشی از خلط این دو مفهوم است. هدف امام حسین(ع) احیای اسلام و انجام تکلیف الهی بود و نباید آن را صرفاً از طریق نتایج ظاهری نهضت تحلیل کرد.
عاشورا؛ منظومهای جامع از عقلانیت، معنویت و حماسه
این پژوهشگر تاریخ در پایان تأکید کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای منظومه عاشورایی رهبر انقلاب، جامعنگری است. در این نگاه، عاشورا نه صرفاً یک تراژدی تاریخی، نه فقط یک حادثه عاطفی و نه تنها یک حرکت سیاسی است؛ بلکه مجموعهای از ابعاد معرفتی، عرفانی، حماسی، اجتماعی، تمدنی و معنوی را در خود جای داده است.
وی با اشاره به آثاری همچون «جلوههای معنوی و عرفانی»، «حماسه امام سجاد(ع)» و «جاودانه حسین» گفت: رهبر معظم انقلاب معتقدند برای فهم درست کربلا باید ابتدا به عرفات بازگشت و دعای عرفه سیدالشهدا(ع) را شناخت. بدون فهم عبودیت، معنویت و عرفان اهلبیت(ع)، درک حقیقت عاشورا ممکن نیست. از همین رو، عاشورا در منظومه فکری ایشان، هم حماسه است، هم عرفان، هم سیاست، هم تمدنسازی و هم راهبردی برای ساخت آینده امت اسلامی.
حسینی: عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، الگویی برای همه تحولات تاریخ است
دکتر سید محمد حسینی، دانشیار دانشگاه تهران، نیز در نشست علمی «در امتداد مکتب امام خمینی(ره)؛ عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنهای» که به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد، با اشاره به جایگاه قیام عاشورا در اندیشه رهبر معظم انقلاب اظهار کرد: امام راحل و رهبر معظم انقلاب، عاشورا و کربلا را نه به عنوان واقعهای محدود در زمان و مکان، بلکه به عنوان یک حقیقت تمدنساز و تاریخساز معرفی کردهاند. آثار و برکات انقلاب اسلامی نیز ریشه در همین فرهنگ حسینی دارد و حتی تحولات آینده جهان نیز متأثر از این مکتب خواهد بود.
وی با استناد به روایتی از امام صادق(ع) درباره سوره مبارکه فجر افزود: امام صادق(ع) سوره فجر را «سوره امام حسین(ع)» معرفی میکنند. علت این تعبیر نیز آیات پایانی این سوره است که از «نفس مطمئنه» سخن میگوید. امام حسین(ع) عالیترین مصداق نفس مطمئنه هستند؛ شخصیتی که هم از خداوند راضی بود و هم خداوند از او رضایت داشت و این حقیقت در سختترین لحظات عاشورا نیز جلوهگر شد.
وی با اشاره به حدیث معروف «إن لقتل الحسین حرارة فی قلوب المؤمنین لا تبرد أبداً» تصریح کرد: نزدیک به ۱۴۰۰ سال از واقعه عاشورا میگذرد، اما این شعله همچنان زنده است و روزبهروز گستردهتر میشود. این همان حقیقتی است که امام خمینی(ره) با جمله معروف «ما هر چه داریم از محرم و صفر است» تبیین کردند و رهبر معظم انقلاب نیز در طول دهههای گذشته ابعاد مختلف آن را برای جامعه اسلامی روشن ساختهاند.
نظریه «انسان ۲۵۰ ساله» و تبیین وحدت مسیر ائمه(ع)
وی با اشاره به نظریه «انسان ۲۵۰ ساله» در اندیشه رهبر معظم انقلاب گفت: بر اساس این نگاه، همه ائمه اطهار(ع) یک مسیر واحد را دنبال میکردند و تفاوت رفتار آنان ناشی از شرایط و اقتضائات زمانه بوده است. از همین رو اگر هر امام دیگری نیز در شرایط امام حسین(ع) قرار میگرفت، همان اقدام را انجام میداد.
عاشورا؛ ریشه نهضت اسلامی و قیام ۱۵ خرداد
دانشیار دانشگاه تهران با بیان اینکه قیام ۱۵ خرداد و نهضت اسلامی مردم ایران ریشه در فرهنگ عاشورا داشت، خاطرنشان کرد: سخنرانی تاریخی امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۲ در روز عاشورا انجام شد و قیام ۱۵ خرداد نیز از همین بستر شکل گرفت. در سالهای مبارزه، محرم و صفر بهترین فرصت برای روشنگری مردم، تبیین جبهه حق و باطل و افشای ماهیت رژیم پهلوی بود.
وی همچنین به یکی از سخنرانیهای رهبر معظم انقلاب در سال ۱۳۵۳ در رفسنجان اشاره کرد و گفت: ایشان در آن سخنرانی تفاوت مرگ و شهادت را بر اساس کلام امام حسین(ع) تبیین کردند. تأثیرگذاری این سخنان از آن جهت بود که خود گوینده سالها زندان، شکنجه، تبعید و مبارزه را تجربه کرده بود و از نزدیک با سختیهای مسیر مبارزه آشنا بود.
درسها و عبرتهای عاشورا در منظومه فکری رهبر انقلاب
حسینی در ادامه با اشاره به درسها و عبرتهای عاشورا در منظومه فکری رهبر انقلاب اظهار داشت: یکی از مهمترین محورهای مورد تأکید ایشان، نقش خواص، عوامل انحراف جامعه اسلامی، ویژگیهای جبهه حق و نشانههای جبهه باطل است. این مباحث محدود به یک دوره تاریخی نیست و در همه زمانها قابلیت بهرهبرداری دارد.
وی افزود: رهبر معظم انقلاب تأکید دارند که اسلام از جان امام حسین(ع) نیز ارزشمندتر است. امام حسین(ع) برای حفظ اسلام، جان خود و عزیزترین یارانش را فدا کرد؛ زیرا در آن مقطع تاریخی، اصل اسلام در معرض نابودی قرار گرفته بود. از همین منظر، عاشورا را میتوان بزرگترین و پرمعناترین حادثه تاریخ دانست؛ حادثهای که هیچ رخداد دیگری با آن قابل مقایسه نیست.
اربعین؛ نشانه گسترش جهانی پیام عاشورا
دانشیار دانشگاه تهران با اشاره به گسترش جهانی مراسم اربعین خاطرنشان کرد: رهبر معظم انقلاب معتقدند عاشورا با گذشت زمان نه تنها کمرنگ نمیشود، بلکه هر سال فراگیرتر و اثرگذارتر خواهد شد. اربعین نمونه روشن این حقیقت است و این روند باید به گونهای ادامه یابد که جهان برای ظهور حضرت حجت(عج) آماده شده و امام حسین(ع) را به عنوان پرچمدار آزادگی و عدالتخواهی بشناسد.
وی با تأکید بر اینکه عاشورا الگویی برای همه ملتهای آزاده جهان است، گفت: رهبر شهید انقلاب معتقدند اگر روح قیام، مقاومت و ایستادگی در جامعه احیا شود، بسیاری از مشکلات برطرف خواهد شد. هدف امام حسین(ع) نیز این بود که قیام ایشان به الگویی برای همه تاریخ تبدیل شود، نه اینکه صرفاً حادثهای مربوط به گذشته تلقی شود.
شهادت و ماندگاری نهضت عاشورا
حسینی با اشاره به نقش شهادت در ماندگاری نهضت عاشورا اظهار داشت: هرچه شهادتها مظلومانهتر و فجیعتر باشد، اثرگذاری بیشتری در افکار عمومی خواهد داشت. شهادت حضرت علیاصغر(ع) نمونه بارز این مسئله است که به عنوان سند مظلومیت عاشورا و رسوایی همیشگی جبهه باطل در تاریخ باقی مانده است.
روایتگری؛ مکمل جهاد و مقاومت
وی یکی از مهمترین درسهای عاشورا را مسئله روایتگری دانست و افزود: امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) علاوه بر اینکه شاهدان واقعه بودند، راویان بزرگ عاشورا نیز محسوب میشدند. اگر روایت آنان نبود، چه بسا حقیقت عاشورا در میان تبلیغات بنیامیه گم میشد. عاشورا به ما میآموزد که خون و پیام باید در کنار یکدیگر قرار گیرند و جهاد تبیین مکمل جهاد و مقاومت است.
دانشیار دانشگاه تهران ادامه داد: رهبر معظم انقلاب بارها تأکید کردهاند که اگر جبهه حق در روایت حقیقت کوتاهی کند، دشمن میتواند واقعیتها را وارونه جلوه دهد. همانگونه که حضرت زینب(س) با روایت عاشورا، شکست ظاهری را به پیروزی حقیقی جبهه حق تبدیل کرد، امروز نیز رسانهها و فعالان فرهنگی مسئولیت سنگینی در تبیین حقیقت بر عهده دارند.
گریه آتشافروز امام سجاد(ع) و ابعاد تمدنی عاشورا
وی با اشاره به تفسیر رهبر انقلاب از گریههای امام سجاد(ع) گفت: این گریهها صرفاً بیان اندوه نبود، بلکه «گریهای آتشافروز» و حرکتآفرین بود که میخواست جامعه را بیدار کند و روحیه قیام و اصلاحگری را زنده نگه دارد. از این رو نباید تنها به جنبههای عاطفی عاشورا بسنده کرد، بلکه ابعاد حماسی، تمدنی و حرکتآفرین آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
خروج امام حسین(ع) از مکه؛ یک اقدام هوشمندانه رسانهای
حسینی در بخش دیگری از سخنان خود به تحلیل رهبر معظم انقلاب از خروج امام حسین(ع) از مکه در روز هشتم ذیالحجه اشاره کرد و گفت: ایشان این اقدام را یک حرکت دقیق و حسابشده رسانهای میدانند؛ زیرا در زمانی که مسلمانان از سراسر جهان در مکه حضور داشتند، خبر این تصمیم به سرعت در سراسر جهان اسلام منتشر شد و امکان تحریف یا پنهانسازی آن از بین رفت.
فرهنگ عاشورا؛ پشتوانه انقلاب اسلامی و زمینهساز ظهور
وی در پایان با اشاره به تأثیر فرهنگ عاشورا بر انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و شهدای انقلاب تصریح کرد: فرهنگ ایثار، شهادت و آزادگی که در میان ملت ایران نهادینه شده، ریشه در مکتب امام حسین(ع) دارد. همین فرهنگ بود که رزمندگان را در شبهای عملیات به یاد یاران سیدالشهدا(ع) میانداخت و امروز نیز الهامبخش مسئولان و شخصیتهای انقلابی است. به برکت مکتب امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب، این فرهنگ همچنان زنده است و میتواند زمینهساز استمرار انقلاب اسلامی و مقدمهساز ظهور حضرت ولیعصر(عج) باشد.