روایتی از آخرین حضور علمی و افقهای فکری زنده یاد استاد دکتر مهدی گلشنی؛ مردی که علم را تا افق توحید دنبال کرد
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، درگذشت زندهیاد دکتر مهدی گلشنی، فیزیکدان برجسته، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و از پیشگامان فلسفه علم در ایران، ضایعهای جبرانناپذیر برای جامعه علمی کشور است. او که عمر خویش را صرف پیوند میان فیزیک، فلسفه و مطالعات تطبیقی علم و دین کرد، تا واپسین روزهای حیات پربار خویش دغدغهمند پیشرفت حقیقی، استقلال فکری و تمدنسازی علمی ایران اسلامی بود.
آخرین حضور علمی این استاد فرزانه، سه شنبه 19 آبانماه، در محل پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی و در جمع اعضای هیئت علمی و پژوهشگران این مجموعه رقم خورد؛ نشستی با عنوان «تکاپوی علمی ایران معاصر؛ واکاوی نسبت دانش و اقتدار ملی در گفتمان انقلاب» که با تکیه بر پیام رهبر معظم انقلاب به مدالآوران و نخبگان علمی و ورزشی برگزار شد.
دکتر مجتبی سلطانی احمدی، دانشیار دانشگاه پیام نور و مدیر گروه تاریخ پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، به روایت این آخرین دیدار، تحلیل ویژگیهای شخصیتی، و تبیین مهمترین دغدغهها و اندیشههای آن استاد فقید پرداخته است که متن مشروح آن در ادامه میآید:
مردی که علم را تا افق توحید دنبال کرد
دکتر مهدی گلشنی، فیزیکدان، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و از چهرههای برجسته و پیشگام فلسفه علم در ایران، درگذشت. او سالها در حوزههای فیزیک، فلسفه علم و مطالعات تطبیقی علم و دین پژوهش کرد و از بنیانگذاران گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف بود. تسلط او بر زبانهای انگلیسی و عربی، امکان داد که اندیشههایش را فراتر از مرزهای دانشگاه و حتی فراتر از زبان فارسی عرضه کند.
گلشنی از معدود استادانی بود که علم را در حصار آزمایشگاه و فرمولهای فیزیکی محبوس نمیکرد. برای او علم، بخشی از جستوجوی بزرگ انسان برای فهم جهان، انسان، معنا و مقصد زندگی بود. آثار ارزشمندش، از جمله «از علم سکولار تا علم دینی»، «تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر» و «علم و دین در افق جهانبینی توحیدی»، کوششی ماندگار برای گشودن راه گفتوگو میان علم، فلسفه و دین به شمار میرود. او عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران، چهره ماندگار فیزیک ایران و دارنده نشان درجه یک دانش بود و دو بار نیز جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران را از آن خود کرد.
اما برای من، دکتر گلشنی فقط نامی در میان فهرست استادان برجسته کشور یا نویسنده چند کتاب مهم نبود. او انسانی بود که در سخن گفتن، در نگاه کردن و حتی در سکوتهای کوتاهش، دغدغهای عمیق برای آینده ایران، سرنوشت علم، هویت دینی و ملی و استقلال فکری جامعه موج میزد. آخرین دیدار علمیام با او در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، این تصویر را برایم کاملتر کرد.

آخرین حضور علمی
سه شنبه 19 آبانماه میزبان دکتر مهدی گلشنی در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی بودیم. نشست با عنوان «تکاپوی علمی ایران معاصر؛ واکاوی نسبت دانش و اقتدار ملی در گفتمان انقلاب» برگزار شد؛ نشستی که محور اصلی آن، تحلیل پیام رهبر معظم انقلاب به مدال آوران و نخبگان علمی و ورزشی بود.
دکتر گلشنی در آن روز، با وجود سالها تلاش علمی و کهولت سن، سرحال، پرانرژی و امیدوار ظاهر شد. نزدیک به یک ساعت و نیم سخن گفت؛ بیآنکه نشانی از خستگی یا بیحوصلگی در کلامش دیده شود. ذهنش همچنان پویا و حافظهاش سرشار از نامها، نظریهها، خاطرهها و تجربههای علمی بود. از نیوتن و اینشتین و پوپر سخن میگفت، به ابنسینا و ملاصدرا و علامه طباطبایی میرسید، از تجربههای شخصیاش در دانشگاههای غرب میگفت و دوباره به مسائل ایران و آینده دانشگاه بازمیگشت.
در کلام او علم از دین جدا نبود و دین نیز رقیب علم معرفی نمیشد. او از منظری سخن میگفت که در آن، علم میتواند انسان را به شگفتی، فروتنی و در نهایت به شناخت عمیقتر حقیقت رهنمون شود. ایمان به توحید در سخنانش حضوری زنده داشت. میشد دریافت که «لا اله الا الله» برای او صرفاً یک گزاره اعتقادی نیست، بلکه بنیان نگاه او به جهان، انسان و علم است.
عشق و احترامش به پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله را میشد هنگامی که از آن حضرت یاد میکرد، در چشمان نافذش خواند. درباره رهبر شهید انقلاب نیز با احترام و صمیمیتی خاص سخن میگفت. ایشان را از پیشگامان توجه به علم، فناوری و اقتدار علمی کشور میدانست و از شهادت ایشان سخت متأثر بود. در نگاه دکتر گلشنی، توجه رهبر شهید انقلاب به علم، حاصل یک علاقه تشریفاتی یا مقطعی نبود؛ بلکه از درکی عمیق نسبت به نقش دانش در استقلال و آینده تمدنی ایران سرچشمه میگرفت.
او در این نشست تأکید کرد که رهبر انقلاب در طول سالهای گذشته نصیحتها و هشدارهای فراوانی درباره علم، دانشگاه، علوم پایه، علوم انسانی و نیازهای کشور مطرح کردهاند؛ نصیحتهایی که به تعبیر او «همه درجه یک و بدون استثنا» بودهاند، اما به دلیل نبود پیگیری جدی، بسیاری از آنها بر زمین مانده است.
علوم پایه؛ سرمایه کشور
یکی از نکات برجسته سخنان او، تأکید بر جایگاه علوم پایه بود. دکتر گلشنی نقل کرد که رهبر شهید انقلاب در جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی بارها میفرمودند: علوم پایه مانند سرمایه است و مهندسی و دیگر رشتهها، همچون پول توجیبی و کاربردهای آن سرمایهاند.
او میگفت در میان رجال کشور کمتر کسی را دیده است که با چنین صراحتی از اهمیت علوم پایه سخن بگوید. به باور او، کشورها زمانی در فناوری و صنعت به پیشرفت میرسند که پیشتر در علوم پایه سرمایهگذاری کرده باشند. بسیاری از دستاوردهایی که امروز کاربردی و اقتصادی به نظر میرسند، دههها پیش در پژوهشهایی پدید آمدهاند که در آغاز هیچ کاربرد فوری و مشخصی نداشتهاند.
برای توضیح این واقعیت، از پدیده تشدید مغناطیسی هستهای یا NMR مثال میزد که حدود سی سال پس از کشف، در پزشکی به کار گرفته شد. ترانزیستور از دل فیزیک کوانتومی بیرون آمد و بعد پایه بسیاری از فناوریهای نوین شد. اینشتین در سال ۱۹۱۶ وجود لیزر را پیشبینی کرد، اما ساخت آن حدود نیم قرن بعد تحقق یافت. ماتریسها که در نیمه نخست قرن نوزدهم موضوعی ریاضی و انتزاعی بودند، بعدها در علوم مهندسی کاربردهای گسترده پیدا کردند. شتابدهندهها نیز از دل فیزیک بنیادی به فناوری تولید رادیوایزوتوپهای پزشکی رسیدند.
پیام گلشنی روشن بود: نمیتوان از علم فقط هنگامی حمایت کرد که محصول نهایی و سود اقتصادی آن از پیش معلوم باشد. بخش بزرگی از آینده فناوری، در دل پرسشهایی شکل میگیرد که امروز ممکن است بیفایده یا دور از نیازهای فوری به نظر برسند.
دکتر گلشنی از وضعیت علوم پایه در ایران نگران بود. میگفت دانشآموزان نخبه کمتر به سوی این رشتهها میروند و بسیاری از دانشجویان علوم پایه نیز به جای ورود به مسائل بنیادی، صرفاً در پی چاپ مقاله در مجلات خارجیاند؛ مقالهای که گاه هیچ نسبتی با نیازهای کشور یا مرزهای واقعی دانش ندارد.
علم برای چه کسی و برای چه هدفی؟
یکی از دغدغههای مکرر دکتر گلشنی، مقالهمحوری و معیارهای نادرست ارزیابی علم بود. او مخالف مقاله نبود؛ برعکس، معتقد بود کار علمی باید در معرض نقد و داوری جامعه علمی قرار گیرد و چه بهتر که در مجلات معتبر بینالمللی منتشر شود. اعتراض او به تبدیل شدن مقاله از ابزار علم به هدف علم بود.
وی در گفتوگو با پایگاه اطلاعرسانی KHAMENEI.IR گفته بود که کتاب، اختراع، طرح پژوهشی، حل مسئله و رفع نیازهای ملی نیز باید در ارزیابی علمی شأن داشته باشند. به اعتقاد او، ممکن است پژوهشگری در داخل کشور اختراع یا طرحی مهم و اثرگذار ارائه کند، اما چون مقالهاش در یک مجله خارجی منتشر نشده، از ترفیع و جایگاه شایسته محروم بماند؛ در حالی که پژوهشگری دیگر، با چند مقاله کماثر در مجلاتی با اعتبار پایین، امتیاز بیشتری به دست آورد.
او در همان گفتوگو، معیار واقعی پیشرفت علمی را در دو چیز میدانست: نخست، کمک علم به رفع نیازهای داخلی و دوم، مشارکت در شکستن مرزهای دانش. افزایش تعداد مقالات، اگر به کاهش واردات، افزایش تولید، حل مسائل کشور یا نوآوری واقعی منجر نشود، به تنهایی نشانه پیشرفت علمی نیست.
به تعبیر او، اگر تعداد مقالات چند برابر شده باشد، اما واردات همچنان افزایش یابد و کشور در تولید فناوریهای مورد نیاز خود وابستهتر شود، باید در معنای این پیشرفت تردید کرد. علم باید به اقتدار ملی، خودکفایی و حل مسائل جامعه کمک کند؛ وگرنه ممکن است تنها تصویری آماری از پیشرفت داشته باشیم، بیآنکه آثار آن را در زندگی مردم ببینیم.
علوم انسانی فراموششده
گلشنی از وضعیت علوم انسانی نیز به همان اندازه نگران بود. میگفت نیمی از دانشجویان کشور در رشتههای علوم انسانی تحصیل میکنند، اما دانشجویان نخبه و مستعد کمتر به این حوزه میروند و مناصب مهم کشور نیز غالباً در اختیار مهندسان و پزشکان است.
او معتقد بود علوم انسانی با معیارهای مهندسی سنجیده میشود؛ گویی هر دانشی باید مانند یک پروژه فنی، خروجی فوری و قابل اندازهگیری داشته باشد. حال آنکه علوم انسانی، فرهنگ، هویت، اخلاق، خودباوری و جهت حرکت جامعه را شکل میدهد.
دکتر گلشنی در سخنانش بر سه تحول مهم در غرب تأکید داشت که به باور او بهدرستی به ایران منتقل نشده است: احیای علوم انسانی، بازگشت فلسفه و توجه دوباره به دین.
او از تجربه دانشگاه امآیتی یاد کرد که پس از گفتوگوی استادان علوم انسانی و مهندسی، دانشجویان مهندسی را ملزم کرد بخشی از دروس خود را از میان فلسفه، فلسفه علم، جامعهشناسی و انسانشناسی انتخاب کنند. حتی دورههای مشترک علوم انسانی با مهندسی و علوم پایه شکل گرفت. دانشگاههای استنفورد، کلتک، آکسفورد و کمبریج نیز به همکاری جدیتر میان دانشکدههای فیزیک و فلسفه روی آوردند.
از نگاه او، این تجربهها نشان میدهد که دانشگاههای بزرگ جهان دریافتهاند متخصص فنی، بدون شناخت انسان و جامعه، الزاماً نمیتواند مسئلهای را حل کند. مهندسی که از فلسفه، اخلاق و تاریخ علم بیخبر است، ممکن است ابزارهای پیچیده بسازد، اما نداند این ابزارها در خدمت چه غایتی باید قرار گیرند.
علم و دین در افق جهانبینی توحیدی
دکتر گلشنی عمر علمی خود را صرف اثبات این نکته کرد که علم تجربی، با همه عظمتش، پاسخگوی همه پرسشهای انسان نیست. علم میتواند درباره چگونگی پدیدهها سخن بگوید، اما پرسشهایی مانند اینکه چرا جهان وجود دارد، چرا قوانین طبیعت چنیناند، چرا جهان برای فهم انسانی قابل فهم است، عدالت چیست، چرا نباید ظلم کرد، انسان از کجا آمده و به کجا میرود، از چارچوب علم تجربی فراتر میروند.
او از کارل پوپر نقل میکرد که ارزشهای اخلاقی را نمیتوان از علم تجربی استخراج کرد. درستی عدالت و نادرستی ظلم، نتیجه یک آزمایش فیزیکی یا زیستی نیست. پاسخ این پرسشها را باید در فلسفه، اخلاق و دین جستوجو کرد.
در سخنانش بارها یادآور میشد که بر همه علوم، پیشفرضها و اصولی متافیزیکی حاکم است؛ اصولی که خود علم آنها را تولید نکرده است. حتی در فیزیک نیز یک مجموعه آزمایش میتواند با چند نظریه توضیح داده شود و انتخاب میان این نظریهها تنها با تجربه صورت نمیگیرد، بلکه به مبانی فلسفی و تصویری که از جهان داریم وابسته است.
او بر همین اساس، کتاب «علم و دین در افق جهانبینی توحیدی» را تدوین کرد؛ کتابی که در آن دیدگاههای دانشمندان و فیلسوفان مسلمان، از ابنسینا و ملاصدرا تا علامه طباطبایی و شهید مطهری، در کنار دیدگاههای فیلسوفان و دانشمندان برجسته غرب بررسی شده است. این کتاب ابتدا به فارسی منتشر شد، سپس به انگلیسی و عربی ترجمه گردید.
گلشنی در این اثر کوشید نشان دهد که در بسیاری از مسائل مورد مناقشه میان علم و دین، از جمله معجزه، معاد، منشأ جهان، روح و معنا، دیدگاه برخی دانشمندان بزرگ غرب به دیدگاههای اسلامی نزدیک شده است. او تأکید میکرد که علم تجربی نمیتواند به همه پرسشها پاسخ دهد و برای فهم جهان، نگاهی کلنگر لازم است؛ نگاهی که اخلاق، معنا، ارزشها و غایت را نیز دربرگیرد.
در آخرین حضور علمی خود درپژوهشگاه، هنگامی که درباره این مباحث سخن گفت، تأکید کرد که دانشمندان گاه بدون آنکه بدانند، اصول متافیزیکی خاصی را در نظریههای خود وارد میکنند. از هویل، کیهانشناس آمریکایی، مثال میزد که از میان پاسخهای معادلات نسبیت عام، پاسخی را ترجیح داده بود که جهان آغاز زمانی نداشته باشد؛ زیرا در این صورت نیازی به فرض خدا احساس نمیشد. از مایکل روس، فیلسوف زیستشناسی، یاد میکرد که پذیرفته بود طبیعتگرایی، بهعنوان یک اصل متافیزیکی، بر نظریه داروین حاکم شده است.
از جورج الیس، کیهانشناس برجسته، نقل میکرد که نظم جهان گستردهتر از آن است که تنها با فیزیک توصیف شود و با تجربههای عمیق انسانی، اخلاق و معنا پیوند دارد. الیس به تعبیر گلشنی معتقد بود الهیات باید همچون چتری بالای سر علم قرار گیرد.
روح، شعور و مرزهای علم
یکی از موضوعاتی که دکتر گلشنی با جدیت درباره آن سخن میگفت، ناتوانی علم تجربی از توضیح کامل شعور و روح انسان بود. به گفته او، بسیاری از فیزیکدانان بزرگ قرن بیستم، از اینشتین به بعد، بر این باور بودند که شعور را نمیتوان با قوانین فیزیک توضیح داد. در دهههای پایانی قرن بیستم، شماری از زیستشناسان و عصبشناسان نیز به همین نتیجه رسیدند.
او از ادوارد ویتن، فیزیکدان برجسته و صاحب نظریه ابرریسمان، یاد میکرد که گفته بود ممکن است روزی نظریههای فیزیک به پیشرفتهای بزرگی برسند، اما این پیشرفتها هرگز به معنای توضیح کامل شعور انسانی نخواهد بود.
گلشنی از این مباحث برای نفی علم استفاده نمیکرد؛ برعکس، میخواست علم در جایگاه واقعی خود قرار گیرد. مشکل از نظر او زمانی آغاز میشود که علم تجربی از ابزار شناخت طبیعت به فلسفهای فراگیر تبدیل شود و ادعا کند هرچه وجود دارد، تنها همان چیزی است که با روشهای تجربی قابل اندازهگیری است.
از علم و دین تا تمدن اسلامی
در نگاه گلشنی، علم جدید و تفکر دینی نهتنها با یکدیگر ناسازگار نیستند، بلکه میتوانند در افق توحیدی به هم یاری رسانند. او بر ضرورت گفتوگوی میان حوزه و دانشگاه تأکید داشت و خاطرهای از حضور خود در نشستهای انجمن اروپایی علم و الهیات نقل میکرد؛ نشستهایی که در آن فیزیکدانان، ریاضیدانان، زیستشناسان، فیلسوفان و کشیشان درباره نسبت علم و دین گفتوگو میکردند.
پس از بازگشت به ایران، گزارشی برای رهبر انقلاب نوشت و پیشنهاد کرد بخشی از طلاب، در کنار دروس حوزوی، با علوم روز نیز آشنا شوند. رهبر انقلاب از این پیشنهاد استقبال کردند و از او خواستند برای آن برنامهای تدوین شود.
گلشنی معتقد بود دانشگاه و حوزه میتوانند بار دیگر یک حوزه مبادله فکری جدی ایجاد کنند؛ همانگونه که در دوره علامه طباطبایی، میان برخی عالمان دینی و جریانهای فلسفی و علمی گفتوگوهایی شکل گرفت. او میگفت بسیاری از پرسشهایی که امروز در فلسفه علم و کیهانشناسی مطرح است، در آثار ابنسینا، ملاصدرا و شهید مطهری نیز با زبان دیگری مطرح شده است.
از نظر او، تمدن اسلامی زمانی در علم شکوفا شد که مسلمانان به تفکر استدلالی، پرسشگری و نگاه کلنگر توجه داشتند. او با استناد به سخن ابنسینا تأکید میکرد که پذیرفتن هر مطلبی بدون دلیل، انسان را از فطرت انسانی دور میکند. دانشمند مسلمان نباید دنبالهرو مدهای علمی باشد؛ باید اهل پرسش، استدلال و استقلال فکری باشد.
انسانی امیدوار و صریح
دکتر گلشنی در نقد وضع علم و دانشگاه، صریح بود؛ گاهی آنقدر صریح که سخنش برای برخی خوشایند نبود. اما این صراحت از سر تلخی یا بیاعتمادی به آینده نبود. او منتقد بود، چون امیدوار بود. اگر به ظرفیتهای کشور باور نداشت، اینهمه از ضعف مدیریت، مقالهمحوری، بیتوجهی به علوم پایه، غربزدگی علمی و فراموشی فرهنگ سخن نمیگفت.
در گفتوگو با KHAMENEI.IR گفته بود که پس از انقلاب، علم در ایران پیشرفت کرده است، اما این پیشرفت در اندازه ظرفیتهای عظیم کشور نبوده است. او دلیل این فاصله را در بیتوجهی به نیازهای ملی، ضعف شایستهسالاری، مدیریت نادرست و نگاه مصرفکننده به علم میدانست.
از توصیه پروفسور عبدالسلام، برنده مسلمان جایزه نوبل فیزیک، یاد میکرد که پس از پایان جنگ به مسئولان ایران گفته بود مبادا خودکفایی را فراموش کنند. گلشنی میگفت این جمله پس از چند دهه همچنان در گوشش مانده است.
او به همان اندازه که از خودکمبینی علمی رنج میبرد، از گسست فرهنگی نیز ناراحت بود. میگفت دانشجویی که سعدی و حافظ و سنت فکری خود را نمیشناسد، در برابر فرهنگ بیگانه آسیبپذیرتر میشود. از نظر او، دانشگاه فقط محل انتقال دانش تخصصی نیست؛ باید انسانهایی تربیت کند که نسبت به کشور، جامعه، فرهنگ و آیین خود احساس مسئولیت داشته باشند.
در سخنانش از رفتارهای دافعهآمیز در دانشگاه نیز انتقاد میکرد و میگفت محیط دانشگاه باید جاذبه داشته باشد، نه دافعه. به باور او، دانشجو و استاد پیش از هر چیز انساناند و با تحقیر، بیاعتمادی و رفتارهای سرد نمیتوان جامعه علمی سالم ساخت. او در این زمینه به سخن امیرالمؤمنین علیهالسلام استناد میکرد که انسانها یا برادر دینی ما هستند یا در آفرینش با ما شریکاند.

بدرقهای با یک کتاب
دکتر گلشنی در پایان سخنان پربار خود، ویراست سوم کتاب «علم و دین در افق جهانبینی توحیدی» را به حجتالاسلام والمسلمین دکتر داود مهدویزادگان هدیه کرد و گفت: «حرفهایم را در این کتاب زدهام.»
این جمله، بیش از آنکه صرفاً معرفی یک کتاب باشد، چکیدهای از زندگی علمی او بود. او همه عمر کوشید نشان دهد که علم بدون فلسفه، ممکن است در جزئیات غرق شود و کل را نبیند؛ فلسفه بدون ارتباط با علم، ممکن است از واقعیت فاصله بگیرد؛ و دین بدون گفتوگو با دانش روز، نتواند پاسخ برخی پرسشهای انسان معاصر را بهدرستی صورتبندی کند.
دکتر مهدی گلشنی رفت، اما مسئلههایی که او با سماجت و دلسوزی دربارهشان سخن میگفت، همچنان پیش روی ماست: علم برای چه هدفی؟ دانشگاه در خدمت چه جامعهای؟ علوم پایه با چه جایگاهی؟ علوم انسانی با کدام منزلت؟ و نسبت دانش با ایمان و اقتدار ملی چگونه باید فهم شود؟
آخرین حضور او در پژوهشگاه برای من تنها یک سخنرانی نبود؛ آخرین دیدار با استادی بود که علم را جدی میگرفت، اما آن را از انسان، اخلاق، ایمان و حقیقت جدا نمیکرد. او در آن روز با همان انرژی همیشگی سخن گفت؛ از آینده نگران بود، اما امیدش را از دست نداده بود. شاید راز ماندگاری او نیز همین باشد؛ در روزگاری که بسیاری از علم سخن میگویند، او همچنان از حکمت علم، مسئولیت دانشمند و ضرورت پیوند دانایی با ایمان سخن میگفت.
