حذر و سکینه
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، این جستار به قلم حجت الاسلام محسن قنبریان با دقت آموزههای قرآنی «خُذُوا حِذرَکم» و «سکینه مقابل حمیّت» را در شرایط جنگ خارجی و آشوب داخلی بررسی کرده است. نویسنده بهروشنی نشان میدهد که مراقبت و آمادگی عملی (حذر) و آرامش مومنانه در مواجهه با تعصب و خشونت (سکینه) نه تنها مکمل هم هستند، بلکه ایجادکننده فضای اخلاقی و عملی لازم برای مدیریت بحراناند. تحلیل لایهبهلایه متن، ارتباط میان تهدید خارجی، آشوب داخلی و واکنش فردی و جمعی مومن را روشن میسازد و نشان میدهد چگونه پروا و تقوا میتوانند جلوی افراط، تفریط و واکنشهای شتابزده را بگیرند. با آوردن مثالهای تاریخی و معاصر، متن پیوند میان آموزه قرآنی و تجربه واقعی جامعه را به تصویر کشیده و نشان میدهد که سکینه و حذر، فراتر از مفهوم تئوریک، در عمل راهگشا و محافظ جامعهاند. اثر ذهنی جستار این است که خواننده، نه صرفاً به متن قرآن نگاه کند، بلکه تصویر ملموس مومن فعال، پروامند و آرام را در مواجهه با بحران در ذهن خود بسازد و الگویی برای رفتار فردی و جمعی بیابد.
در ادامه مشروح این جستار را بخوانید:
حذر و سکینه
حجت الاسلام محسن قنبریان
در شرایطی که تهدید خارجی و آشوب داخلی همزمان رخ میدهد، قرآن به ما دو دستور روشن میدهد: خُذُوا حِذرَکم و سکینه مقابل حمیّت. یکی ما را به آمادهباش و مراقبت فرا میخواند و دیگری به آرامش و وقار مومنانه تا از تعصب کور دشمن یا آشوب داخلی آسیب نبینیم.
آمادهباش یعنی مراقبت واقعی و استفاده از همه امکانات برای مقابله با خطر. قرآن میگوید حتی در نماز، مومن باید اسلحه و آمادگی خود را حفظ کند تا تهدید خارجی را دفع کند. و وقتی دشمن داخلی یا کسانی که در مصیبت سستی میکنند، آشکار میشوند، همین دستور مراقبت است که مانع از ایجاد بحران میشود.
سکینه اما آرامشی است که خداوند بر پیامبر و مومنان نازل میکند، مقابل تعصب و داغی جاهلی. این آرامش، نه سکوت، بلکه قدرت پروا و کنترل احساس است تا هیچ هیجان کور یا تعصب کور مانع انجام درست تکالیف نشود. این دو آموزه مکمل هماند: مراقبت و آمادهباش در کنار آرامش و وقار.
در این جستار، با بررسی این دو آموزه در زمینه جنگ خارجی و آشوب داخلی، هم به تحلیل قرآنی میپردازیم و هم با مثالهای تاریخی و تجربههای معاصر، نشان میدهیم چگونه مومن باید حاضر، مراقب و آرام باشد.
حذر در مواجهه با دشمن خارجی
آیه قرآن میگوید: «و لْیَأخُذُوا حِذْرَهُم و أسْلِحَتَهُم». یعنی حتی در عبادت و نماز، مومن باید آمادهباش کامل داشته باشد. خُذُوا حِذرَکم یعنی بیدار باش، مراقب باش، و هر وسیلهای که برای مقابله با خطر لازم است، به کار بگیر. این مراقبت محدود به فرد نیست، بلکه به مسئولیت جمعی و حفاظت از جامعه نیز تعمیم پیدا میکند.
در جنگ خارجی، خطر آشکار است. دشمن با نیروی نظامی، برنامهریزی و هجمههای روانی وارد میشود. مومن نه در انفعال باقی میماند و نه با ترس کور واکنش نشان میدهد؛ بلکه با حذر فعال، خود و جامعه را بیمه میکند. آمادهباش شامل آگاهی، تجهیز و تصمیمگیری صحیح است، و هرگونه کوتاهی میتواند نتیجهای جبرانناپذیر داشته باشد.
مثال تاریخی که قرآن به آن اشاره میکند، نمونههایی از تهدید خارجی و مقابله با آن است؛ اما این آموزه امروز هم عملی است. وقتی کشوری در شرایط حساس قرار دارد و هر لحظه امکان حمله یا تحریم وجود دارد، مراقبت و آمادهباش، وظیفهای ملی و فردی است.
پس حذر، فقط اسلحه یا تدابیر نظامی نیست؛ حذر یعنی هوشیاری دائمی و آمادهسازی استراتژیک. همان چیزی که قانون اساسی و پشتوانه ملت رشید ایران تأکید کردهاند. بدون این آمادگی، خطر خارجی میتواند با کوچکترین غفلت، زمینهساز آشوب و آسیب داخلی شود.
حذر در مواجهه با آشوب داخلی و منافقان
قرآن میگوید: «و إنَّ مِنکُمْ لَمَن لَّیُبَطِّئَنَّ فَأنْ أصابَتْکُم مُصیِبَة…» یعنی در میان شما کسانی هستند که وقتی مصیبتی پیش میآید، دیگران را به کُندی و سستی میکشانند. این افراد میتوانند آتش داخلی روشن کنند، فرصتها را از دست بدهند و امنیت جامعه را به خطر اندازند.
اینجاست که دوباره دستور خُذُوا حِذرَکم اهمیت پیدا میکند. این بار مراقبت نه فقط در برابر دشمن خارجی، بلکه در مقابل توطئهها، بیتدبیریها و سستی داخلی است. مراقبت یعنی شناسایی کسانی که ممکن است بحران را بزرگ کنند، پیش از آنکه اثر سوء آنها گسترش یابد.
در عمل، این مراقبت شامل هوشیاری در جمعها، کنترل هیجان، و پرهیز از واکنشهای شتابزده است. هر گونه بیتوجهی یا سادهانگاری میتواند زمینهساز جنگ داخلی یا هرج و مرج اجتماعی شود. تجربههای اخیر نشان داده وقتی عدهای با احساسات کور یا جاهلیت مدرن عمل میکنند، کوچکترین جرقه میتواند به بحران گسترده تبدیل شود.
پس همانطور که در دشمن خارجی حذر با آمادگی عملی معنا پیدا میکند، در دشمن داخلی حذر با پروا و مراقبت اجتماعی و اخلاقی معنا پیدا میکند. این مراقبت، نه انفعال است و نه سرکوب، بلکه هوشیاری فعال و مسئولانه است که باید توسط مومنان و جامعه رشید رعایت شود تا دست دشمن کوتاه شود و مسیر ملت و نظام آسیب نبیند.
سکینه مقابل حمیّت جاهلی
قرآن میگوید: «اذ جعل الذین کفروا فی قلوبهم الحمیّة حمیّة الجاهلیه فأنزل الله سکینته علی رسوله و علی المومنین». یعنی وقتی دشمن در دل خود تعصب کور و خشم جاهلی دارد، خداوند آرامش و وقار خود را بر پیامبر و مومنان نازل میکند. این آرامش، سکینه، نه انفعال است و نه بیتفاوتی؛ بلکه قدرت کنترل احساس و حفظ مسیر درست در مقابل تندی و داغی دشمن یا جاهلان داخلی است.
سکینه یعنی مومن نمیگذارد تعصب کور و هیجان منفی، تصمیم درست و تکلیف او را مختل کند. وقتی دشمن یا گروههای آشوبگر با جنگ رسانهای و تحریک احساسات وارد میشوند، واکنشهای شتابزده و غیرمحاسبه میتواند به بحران و درگیری بیشتر دامن بزند. اینجاست که آرامش الهی و پروا باید فعال شود.
برای این موضوع مثال تاریخی داریم؛ حدیبیه، جایی که تعصب و حمیّت جاهلی باعث شد دشمن جزئیات کوچک را بزرگ کند و اختلاف ایجاد نماید، اما پیامبر و مومنان با سکینه عمل کردند و مسیر درست را حفظ نمودند. امروز هم وقتی در رسانهها و خیابانها، عدهای با داغی و تعصب کور علیه رهبران عمل میکنند، سکینه مومنانه همان قدرت پروا، حفظ وحدت و کنترل واکنشها است.
در حقیقت، سکینه مکمل حذر است؛ آمادهباش و مراقبت بدون آرامش، به هیجان و ترس تبدیل میشود، و آرامش بدون آمادگی، منفعلانه و خطرناک است. ترکیب این دو، یعنی هوشیاری فعال همراه با وقار مومنانه، میتواند جلوی کوچکترین جرقههای خشونت داخلی و شکست در مقابله با دشمن خارجی را بگیرد.
تلفیق حذر و سکینه – اوج مفهومی
وقتی حذر و سکینه را کنار هم میگذاریم، تصویر واقعی مومن در بحران شکل میگیرد. کسی که هم آماده است و هم آرام، هم مراقب است و هم پروا دارد. این ترکیب، قدرت مدیریت بحران را به مومن میدهد؛ قدرتی که نه با ترس کور و نه با تعصب کور ساخته نمیشود.
حذر بدون سکینه، ممکن است به واکنش شتابزده و خشونتآلود بینجامد؛ و سکینه بدون حذر، به انفعال و فرصتسوزی منجر میشود. اما وقتی هر دو با هم باشند، مومن قادر است:
- تهدید خارجی را دفع کند و از جامعه و خود محافظت نماید،
- آشوب داخلی و تعصب کور را شناسایی و مهار کند،
- واکنشها را با پروا و پرهیز از افراط یا تفریط مدیریت کند،
- و حضور فعال و مؤثر خود را در جامعه حفظ نماید.
در عمل، این یعنی مومنی که در لحظه بحران، حاضر، هوشیار و آرام است؛ کسی که نه هیجان دشمن را به خود میآورد و نه در مقابل جهل داخلی تسلیم میشود. این همان نکتهای است که قرآن در آموزههایش تاکید میکند: «آنها شایستهتر و اهلتر به پروا و سکینه هستند».
در شرایط امروز، وقتی دشمن رسانهای و آشوبگران داخلی با داغی و تعصب تلاش میکنند شکاف ایجاد کنند، ترکیب حذر و سکینه، قدرت پیشگیری و مقاومت اخلاقی و عملی را به مومن میدهد. حضور میلیونی مردم و هوشیاری جمعی، در کنار آرامش فردی، نمونهای از همین ترکیب عملی است: جسارت در عمل و وقار در مواجهه با تحریکها.
نتیجه
در نهایت، آموزههای قرآنی «خُذُوا حِذرَکم» و «سکینه مقابل حمیّت» بیش از آنکه صرفاً دستور اخلاقی یا عبادی باشند، نقشه راه عملی و روانی مومن در شرایط بحران را ارائه میدهند. آمادهباش و مراقبت در برابر دشمن خارجی و تهدید داخلی، همراه با آرامش و پروا در مقابل هیجان و تعصب، ترکیبی است که نه تنها از جامعه محافظت میکند، بلکه هویت اخلاقی و دینی مومن را نیز حفظ مینماید.
این آموزهها نشان میدهند که قدرت مومن نه در ترس یا خشونت کور، بلکه در هوشیاری فعال، پروا و آرامش مستمر است. هر جرقه خشونت داخلی و هر تهدید خارجی، وقتی با این ترکیب مواجه شود، نه توان نفوذ دارد و نه زمینهساز بحران گسترده میشود. حضور جمعی مردم، آمادگی فردی و پروا در عمل، همه نمودهای این آموزهها در جهان واقعی هستند.
همه آنچه بیان شد یعنی فهم اینکه حذر و سکینه تنها ابزار مقابله با بحرانهای خاص نیستند؛ بلکه الگوی ماندگار برای رفتار فردی و جمعی در همه زمانها و شرایط اند. آموزههایی که مومن را شایستهتر و اهلتر میسازند تا در هر پیچ تاریخی، مسیر درست را تشخیص دهد، از تعصب و هیجان فاصله بگیرد و با وقار و هوشیاری، جامعه و ایمان خود را محافظت کند.
