تحلیل پیام رهبر معظم انقلاب/ دفاع مقدس؛ نقطه شکل‌گیری قدرت انسانی، خوداتکایی و فرهنگ جهادی در ایران
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست علمی «تحلیل ابعاد و جایگاه تاریخی دفاع مقدس هشت‌ساله در پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.
در این نشست، حجت‌الاسلام استاد سعید فخرزاده، مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری، دکتر عباس حیدری‌مقدم آرانی، نویسنده و تاریخ‌نگار دفاع مقدس و دکتر مجتبی سلطانی احمدی، نویسنده و دانشیار دانشگاه پیام نور درباره ابعاد و جایگاه تاریخی دفاع مقدس، چرایی تقدس آن، ظرفیت‌های انسانی و فرهنگی شکل‌گرفته در این دوره و تأثیر آن بر روند قدرت‌یابی و خوداتکایی کشور سخن گفتند.
دفاع مقدس به تعبیر دقیق، کارخانه تولید قدرت، ابتکار، خودباوری و خودکفایی شد
مجتبی سلطانی احمدی در آغاز با اشاره به هندسه کلی پیام مقام معظم رهبری گفت: این پیام را می‌توان در سه مدار به‌هم‌پیوسته بازخوانی کرد: نخست، تبیین جایگاه دفاع مقدس در فلسفه تاریخ انقلاب اسلامی بر پایه مفهوم قرآنی ایام‌الله؛ دوم، ترسیم مؤلفه‌ها و شاخص‌های عینی ایران قوی در برابر تحقیر تاریخی دوره وابستگی؛ و سوم، بازخوانی تمدنی شخصیت و مکتب شهید سیدحسن نصرالله. معظم‌له با کنار هم قرار دادن این سه محور، نشان دادند که اقتدار دفاعی امروز و امتداد جبهه مقاومت در منطقه، جوشش مستقیم همان ایستادگی هشت‌ساله ملت ایران است.
وی افزود: انتخاب آیه شریفه «وَذَکِّرْهُم بِأَیّامِ الله» در مطلع کلام، جهت‌گیری راهبردی متن را روشن می‌سازد. در این دستگاه فکری، یادآوری دفاع مقدس یک نوستالژی یا مرثیه‌سرایی تاریخی نیست؛ بلکه فراخوانی است برای بازخوانی سنن الهی در نصرت مؤمنان، جهت بازتولید آن اراده در مواجهه با چالش‌های معاصر.
دانشیار دانشگاه پیام نور درباره تحلیل تاریخی جنگ تحمیلی در پیام خاطرنشان کرد: در این پیام، تحمیل جنگ هشت‌ساله صرفاً به جاه‌طلبی رژیم بعث تقلیل نمی‌یابد، بلکه به‌مثابه واکنش کینه‌توزانه شبکه سلطه جهانی پس از برهم خوردن بساط استعمار بازخوانی می‌شود. پیش از انقلاب اسلامی، بیگانگان سرنوشت و مقدرات این کشور را تعیین می‌کردند و حکومت پهلوی مجری بی‌چون‌وچرای اوامر سفارتخانه‌ها بود. وقوع انقلاب، این موازنه تحقیرآمیز را در هم شکست و جنگ تحمیلی مهم‌ترین طراحی دهه نخست برای بازگرداندن ایران به مدار انقیاد بود.
سلطانی احمدی تصریح کرد: ایشان با ارجاع به تجارب تاریخی ملت ایران از جمله کودتای ۲۸ مرداد علیه نهضت ملی نفت، نشان می‌دهند که تخاصم جبهه استکبار با استقلال این سرزمین، ریشه‌ای دیرینه دارد و دفاع مقدس، نقطه گسست نهایی از قرن‌ها انفعال و پذیرش زورگویی بیگانگان است.
وی با اشاره به تعبیر برجسته «ققنوس‌وار برخاستن» در متن پیام اظهار داشت: یکی از زنده‌ترین تصاویر در این پیام، تصویر برخاستن ققنوس‌وار نظام اسلامی از خاکستر جنگ و فشارها است. هدف دشمن از راه‌اندازی جنگ تحمیلی و تداوم تحریم‌ها و توطئه‌ها، فرسایش و فروپاشی نظام نوپای اسلامی بود؛ اما منطق مقاومت باعث شد تهدید به بزرگ‌ترین فرصتِ بالندگی بدل شود. دفاع مقدس به تعبیر دقیق، کارخانه تولید قدرت، ابتکار، خودباوری و خودکفایی شد.
دشمن تصور می‌کرد انقلاب در مدت کوتاهی شکست می‌خورد
حجت‌الاسلام سعید فخرزاده نیز با اشاره به شرایط ایران در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی اظهار کرد: در ابتدای انقلاب دشمن تصور می‌کرد که در یک فرصت بسیار کوتاه می‌تواند وارد کشور شود، انقلاب را با یک مشکل اساسی مواجه کند و حتی به سرنگونی جمهوری اسلامی در داخل دست یابد.
وی افزود: این تصور دشمن بی‌پایه نبود؛ زیرا اتفاقاتی که در جریان انقلاب اسلامی در ایران رخ داده بود، ساختار نظامی کشور را آسیب‌پذیر کرده بود. ساختار فرماندهی ارتش آسیب دیده و بخشی از نیروهای ارتشی نیز از دور خارج شده بودند و مجموعه این حوادث باعث می‌شد تصور اینکه دشمن بتواند به سرعت وارد کشور شود، برای او غیرقابل تصور نباشد.
فخرزاده ادامه داد: اما دشمن از یک موضوع اطلاع نداشت و آن نگرش و اعتقاد مردم و امام بود. حضرت امام روشی را دنبال کردند که در نهایت به موفقیت و پیروزی انقلاب منجر شد. امام نیامدند تشکیلات یا حزبی ایجاد کنند و از طریق آن با نخبگان خاصی ارتباط برقرار کنند، بلکه مستقیماً با مردم ارتباط برقرار کردند.
وی با اشاره به سال‌های مبارزه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی گفت: در ۱۴ یا ۱۵ سالی که از ماجرای ۱۵ خرداد تا پیروزی انقلاب گذشت، نگاه امام این بود که باید سطح آگاهی و باور مردم تغییر کند. این آگاهی عمومی است که مردم را به صحنه می‌آورد و چون بستر این حرکت احساسات نبود، بلکه آگاهی بود، به این راحتی نیز قابل آسیب دیدن نبود.
دفاع مقدس و شکل‌گیری زیرساخت‌های قدرت ایران
مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری در ادامه به این پرسش پرداخت که چه ویژگی‌هایی در دفاع مقدس وجود داشت که موجب شد ایران پس از جنگ به کشوری قدرتمندتر تبدیل شود.
فخرزاده گفت: در مطالعات دفاع مقدس باید به این موضوع بپردازیم که چه ویژگی‌هایی در این دوره وجود داشت که باعث شد اساساً ما بعد از دفاع مقدس کشور قدرتمندی بشویم و چه چیزی در دفاع مقدس تولید شد.
وی با اشاره به نقش حمایت آمریکا از عراق در جنگ افزود: همین تهدیدی که دشمن علیه ما ایجاد کرد، با کمک آمریکایی‌ها همراه بود؛ چراکه آمریکایی‌ها کاملاً نقاط ضعف ما را در اختیار دشمن قرار داده بودند. آنها نقشه کشور، توانمندی ارتش و حتی امکانات لجستیکی ایران را می‌شناختند و این اطلاعات در اختیار عراقی‌ها قرار گرفت.
فخرزاده ادامه داد: با وجود همه این محاسبات، پرسش این است که چرا دشمن موفق نشد انقلاب را شکست بدهد؟ نه‌تنها موفق نشد، بلکه به نظر می‌رسد زیرساخت قدرتمند شدن ایران در طول دفاع مقدس شکل گرفت.
وی تصریح کرد: با وجود اینکه تصور می‌شود جنگ جز تخریب، خرابی، نابودی و از بین رفتن انسان‌های خوب اثری ندارد، باید پرسید چرا این جنگ در ایران به چیزی به نام دفاع مقدس تبدیل شد و چه عواملی باعث شد چنین معنایی پیدا کند.
دفاع مقدس؛ عرصه تمرین خودکفایی و بومی‌سازی
فخرزاده در بخش دیگری از سخنان خود به آثار دفاع مقدس در عرصه تولید و بومی‌سازی فناوری‌ها اشاره کرد و گفت: زمانی که تحریم شدیم، محدودیت داشتیم و درآمد ارزی نداشتیم، ناچار شدیم در داخل تولید کنیم. در ساختار کشاورزی و دامداری کشور کارهای زیادی انجام شد و به سطحی رسیدیم که در تولید گندم به خودکفایی رسیدیم و حتی امکان تولید و صادرات آن فراهم شد.
وی با اشاره به تجربه ساخت کارخانه‌های سیمان در دوران جنگ افزود: در جنگ، برای سنگرسازی به سیمان و سیم نیاز داشتیم؛ از یک طرف تعداد کارخانه‌های سیمان داخل کشور محدود بود و از طرف دیگر، فناوری ساخت کارخانه را کشورهای خارجی در اختیار داشتند و خودشان کارخانه می‌ساختند. در این شرایط، نیروهای داخلی دست به کار شدند و شروع به بومی‌سازی کردند.
مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری ادامه داد: ابتدا از خارجی‌ها مشاوره گرفتند و کار را آغاز کردند، اما بعد تعداد زیادی کارخانه سیمان در کشور ساخته شد. این سیمان موجب شد نیاز کشور تأمین شود و امروز یکی از پایه‌های توسعه کشور، سیمان است. سیمان در کشور زمینه‌ساز توسعه فولاد، کارخانه‌های قطعه‌سازی و بسیاری از بخش‌های دیگر شد. اینها همه در حوزه دفاع مقدس و در خدمت دفاع مقدس، تمرین بومی‌سازی کردند.
فخرزاده در ادامه به تجربه ساخت مترو اشاره کرد و گفت: زمانی که قرار بود در دوران پهلوی در کشور مترو ساخته شود، با فرانسوی‌ها قرارداد بسته شده بود تا آنها مترو را برای ما بسازند، اما انقلاب اتفاق افتاد و این پروژه متوقف شد.
وی افزود: همین نیروهای مترو با شروع جنگ توانستند کار را آغاز کنند و امروز ما در حوزه متروسازی یکی از کشورهای پیشرو هستیم. تمام قطعات مترو را نیز می‌توانیم در داخل تولید کنیم. بعضی از این قطعات شاید صرفه اقتصادی نداشته باشد، اما درصد قابل توجهی از قطعات و اجزای ساختار مترو، از ریل و سایر بخش‌ها، در داخل کشور تولید می‌شود و بسیاری از این ظرفیت‌ها از زمان دفاع مقدس شکل گرفت.
ایستادگی بدون اتکا به ثروت مادی
فخرزاده با اشاره به این سخن امام خمینی(ره) که ملت ایران در جنگ روی پای خود ایستاد، گفت: امام گفتند ما در جنگ روی پای خودمان ایستادیم. این ایستادگی با روحیه و ویژگی معمولی اتفاق نمی‌افتد و با یک انسان صرفاً به عنوان انجام‌دهنده یک وظیفه اجتماعی معمولی محقق نمی‌شود؛ بلکه به روحیه و توان ویژه‌ای نیاز دارد.
وی ادامه داد: این ایستادگی به انسان‌هایی نیاز داشت که فراتر از وظیفه عمومی عمل کنند. در مقطعی انحرافی در جامعه ما به وجود آمد و مدیران تصور کردند با برقراری نظم، یعنی سپردن کارها به همان بافت اداری و ساختار مملکت، می‌توان به یک ساختار درست و نظام‌مند رسید. از اینجا این نگاه شکل گرفت که دیگر نیازی نیست کارها به شکل جهادی انجام شود و برای سازندگی یا باید پول هزینه کرد یا کار جهادی انجام داد.
فخرزاده افزود: اگر این معادله را بپذیریم که همیشه پول و ثروت می‌تواند قدرت تولید کند، در آن صورت همیشه باید فاصله میان کشورهای ضعیف و مستضعف با کشورهای قدرتمند برقرار باشد و امکان شکستن این سد وجود نداشته باشد.
وی تصریح کرد: انقلاب اسلامی نشان داد که می‌توان غیر از پول و ثروت مادی، با روحیه انقلابی و بسیجی و با روحیه الهی، تحولی ایجاد کرد که بتواند در مقابل بزرگ‌ترین قدرت‌های جهانی ایستادگی کند.
فخرزاده ادامه داد: این برای خود ما و بسیاری از تحلیلگران قابل باور نبود که چگونه کشورهایی مانند ژاپن، آلمان و حتی انگلیس در مقابل آمریکا نایستند، اما انقلاب اسلامی ایستاده و از خودش دفاع می‌کند.
فرهنگ جبهه؛ ایثار، ساده‌زیستی و عقلانیت
مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری در ادامه به ویژگی‌های فرهنگی حاکم بر جبهه اشاره کرد و گفت: یکی از جلوه‌های مهم فرهنگ جبهه، ایثارگری خالصانه بود؛ ایثارگرانی که حتی حاضر نبودند نامشان مطرح شود.
وی افزود: این روحیه در همه شئون جبهه، از نوع غذا خوردن و پوشش گرفته تا ارتباط میان افراد، ساده‌زیستی و رابطه فرمانده و رزمنده، ساری و جاری بود.
فخرزاده شکل‌گیری این فرهنگ را مرتبط با ساختار و مناسبات حاکم بر جبهه دانست و اظهار کرد: به‌ویژه در میان نیروهای سپاه، ساختار انقلابی اجازه می‌داد ویژگی‌های ارزشی، انسانی و الهی در روابط جاری شود. در این فضا، فرمانده از رزمنده فاصله نمی‌گرفت و حتی یک بسیجی می‌توانست درباره یک عملیات سؤال کند، توضیح بخواهد و فرمانده را به توجیه عقلانی وادار کند.
وی تأکید کرد: در کنار روحیه ایثار و معنویت، فرهنگ جبهه با عقلانیت و منطق نیز همراه بود. حتی فرمانده لشکر تأکید می‌کرد که باید درباره عملیات توجیه شود و سپس وارد عمل شود. بنابراین، فرهنگ جبهه ترکیبی از ایثار، ساده‌زیستی، صمیمیت، مسئولیت‌پذیری و عقلانیت بود؛ فرهنگی که در ساختارهای رسمی به‌سادگی قابل شکل‌گیری نبود.
دفاع مقدس را نباید صرفاً به خاطرات جنگ تقلیل داد
در ادامه این نشست، دکتر عباس حیدری‌مقدم آرانی، نویسنده و تاریخ‌نگار دفاع مقدس، با تأکید بر ضرورت بازخوانی چرایی تقدس دفاع مقدس گفت: مسئله اصلی در فهم دفاع مقدس صرفاً یادآوری خاطرات جنگ نیست، بلکه مسئله این است که چرا دفاع مقدس را «ایام‌الله» می‌دانیم و این تقدس از کجا می‌آید.
وی افزود: اگر ایام‌الله روزهایی است که در آنها رحمت و نصرت الهی به شکلی خاص ظهور پیدا کرده است، این ایام نباید در گذشته دفن شود؛ بلکه باید زنده بماند و برای نسل امروز و فردا بازخوانی شود تا بتواند در گره‌های جدید جامعه راهگشا باشد.
حیدری‌مقدم آرانی با اشاره به تداوم کاربرد مفهوم «جهادی» در توصیف عملکرد مدیران موفق گفت: اینکه هرجا از مدیری موفق سخن می‌گوییم او را جهادی می‌نامیم یا در بن‌بست‌ها به سراغ تجربه مدیران دفاع مقدس می‌رویم، نشان می‌دهد دفاع مقدس همچنان چیزی برای عرضه دارد؛ اما پرسش این است که چرا از آن ساختار و منطق جهادی برای حل مسائل امروز استفاده نمی‌کنیم.
انتقال دفاع مقدس به نسل جدید از مسیر پرسش‌های چالشی
این نویسنده و تاریخ‌نگار دفاع مقدس تأکید کرد: برای انتقال دفاع مقدس به نسل جدید، باید از پرسش‌های چالشی آغاز کرد. چرا جنگی که در ظاهر چیزی جز کشتن، کشته‌شدن، ویرانی و عقب‌ماندگی نیست، باید مقدس باشد؟ تقدس آن کجاست؟
وی ادامه داد: باید پرسید چرا چمران، با آن جایگاه علمی، وزارت دفاع و نمایندگی تهران را رها می‌کند؟ چرا باکری مسیر دیگری را انتخاب می‌کند؟ اگر نتوانیم درباره همین «چراها» با جوان امروز گفت‌وگو کنیم، صرفاً با تکرار خاطرات و تمجید از گذشته نمی‌توانیم دفاع مقدس را به او منتقل کنیم.
حیدری‌مقدم آرانی بخشی از این مسئله را مرتبط با تاریخ‌نگاری دفاع مقدس دانست و گفت: شاید بخشی از مسئله به این برگردد که ما بیشتر از نتیجه‌ها گفته‌ایم و کمتر پرسیده‌ایم که انسان‌های آن دوره چرا چنین انتخاب‌هایی کردند و چه چیزی در آن تجربه وجود داشت که هنوز می‌تواند برای جامعه امروز معنا و راه داشته باشد.
نیروی انسانی؛ یکی از کلیدواژه‌های فهم قدرت ایران
وی در بخش دیگری از سخنان خود، «نیروی انسانی» را یکی از کلیدواژه‌های مهم برای فهم قدرت ایران دانست و اظهار کرد: باید با جرئت درباره نیروی انسانی صحبت کرد. مؤلفه‌های قدرت ایران لزوماً با مؤلفه‌های قدرت‌های بزرگ جهان یکسان نیست و آنچه در تجربه دفاع مقدس خود را نشان داد، ظرفیت انسانی‌ای بود که در شرایط دشوار، افراد را به انتخاب‌هایی فراتر از محاسبات معمول وادار می‌کرد.
حیدری‌مقدم آرانی افزود: چمران، دانشمند فیزیک، از موقعیت علمی خود فاصله می‌گیرد و به میدان جنگ می‌رود و در سوی دیگر، نوجوان ۱۶ ساله نیز جان خود را برای دفاع از کشور در معرض خطر قرار می‌دهد.
وی این ظرفیت انسانی را یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده در ساخت قدرت ایران دانست و گفت: مسئله، وجود انسانی است که حاضر است برای دیگران فداکاری کند و ماه‌ها در سخت‌ترین شرایط و با حداقل امکانات کار و مقاومت کند.
این تاریخ‌نگار دفاع مقدس تصریح کرد: از این منظر، مسئله فقط تجهیزات و امکانات نیست؛ بلکه مسئله وجود انسان‌هایی است که می‌توانند در شرایط دشوار خود را فدا کنند تا دیگران بتوانند زندگی کنند.
