دکتر یحیی فوزی: عاشورا در اندیشه امام خمینی(ره) یک الگوی عام برای کنش سیاسی و اجتماعی است

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، یحیی فوزی، استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در نشست «عاشورا در منظومه فکری امام خمینی(قدس سره الشریف)؛ در امتداد مکتب حسینی» که به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد، با تبیین دو رویکرد اصلی در تحلیل نهضت حسینی، تأکید کرد که امام خمینی(ره) عاشورا را صرفاً یک واقعه تاریخی و منحصر به فرد نمی‌دانست، بلکه آن را الگویی فرازمانی و فرامکانی برای مبارزه با ظلم، انحراف و استبداد تلقی می‌کرد.

فوزی در ابتدای سخنان خود با اشاره به جایگاه ممتاز واقعه عاشورا در تاریخ اسلام اظهار داشت: عاشورا اگرچه یک واقعه تاریخی است، اما ویژگی‌هایی دارد که آن را از بسیاری از رخدادهای مشابه در طول تاریخ متمایز می‌کند. حضور امام معصوم(ع)، انسجام و روحیه شهادت‌طلبی یاران سیدالشهدا(ع)، مظلومیت شهدای کربلا و تجلی ارزش‌های والای انسانی همچون فداکاری، دفاع از حق، جوانمردی و مبارزه با ظلم، از جمله عواملی است که به این حادثه تاریخی جایگاهی بی‌بدیل بخشیده است.

وی افزود: علاوه بر این، شدت قساوت و جنایتی که در کربلا رخ داد و همچنین ابعاد عاطفی و انسانی این واقعه، موجب شده است که عاشورا همواره در طول تاریخ مورد توجه مسلمانان و آزادگان جهان قرار گیرد و تأثیرگذاری خود را حفظ کند.

دو رویکرد در فهم نهضت عاشورا

این استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با بیان اینکه در تحلیل نهضت عاشورا دو دیدگاه عمده وجود دارد، گفت: یک دیدگاه معتقد است که عاشورا تکلیف ویژه امام حسین(ع) بوده و اساساً قابلیت تعمیم به دیگران را ندارد. بر اساس این نگاه، شهادت امام حسین(ع) امری مقدر و از اسرار الهی بوده و نمی‌توان آن را به عنوان یک الگوی عملی برای سایر افراد در نظر گرفت.

وی ادامه داد: در این چارچوب، برخی از اندیشمندان معتقدند که هر یک از ائمه(ع) مأموریت خاص خود را داشته‌اند و نهضت عاشورا نیز در زمره همان مأموریت‌های ویژه قرار می‌گیرد. بر این اساس، عاشورا بیشتر یک واقعه مقدس برای تکریم و تعظیم است تا الگویی برای کنش سیاسی و اجتماعی.

فوزی در مقابل، به رویکرد دوم اشاره کرد و گفت: دیدگاهی که در اندیشه امام خمینی(ره)، شهید مطهری و رهبر معظم انقلاب اسلامی مطرح است، عاشورا را یک الگوی عام و قابل تعمیم برای مبارزه می‌داند. در این نگاه، امام حسین(ع) بر اساس تحلیل شرایط جامعه و واقعیت‌های زمانه خود اقدام کرد و راهبردهایی را در پیش گرفت که می‌تواند برای همه دوران‌ها الهام‌بخش باشد.

عاشورا؛ الگویی فرازمانی در اندیشه امام خمینی(ره)

فوزی با بیان اینکه امام خمینی(ره) عاشورا را محدود به یک مقطع تاریخی نمی‌دانست، اظهار داشت: برداشت امام راحل از جمله «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» این بود که همه زمان‌ها می‌توانند صحنه تقابل حق و باطل باشند و همه سرزمین‌ها ظرفیت تبدیل شدن به کربلا را دارند.

وی افزود: بر همین اساس، امام خمینی(ره) نهضت حسینی را الگویی برای مبارزه با ظلم، استبداد و انحراف می‌دانست و معتقد بود مسلمانان در هر عصر و زمانی می‌توانند از این تجربه تاریخی برای اصلاح جامعه بهره بگیرند.

تحلیل امام حسین(ع) از انحراف جامعه اسلامی

این استاد دانشگاه با اشاره به زمینه‌های شکل‌گیری قیام عاشورا گفت: امام حسین(ع) بر اساس تحلیل خود به این نتیجه رسیده بود که جامعه اسلامی از مسیر اصلی خود منحرف شده است. این انحراف هم در ساختار سیاسی حکومت و هم در محتوای آن قابل مشاهده بود.

وی افزود: از منظر امام حسین(ع)، پس از کنار گذاشته شدن الگوی مشروعیت الهی حکومت، مدل‌های دیگری همچون انتخاب‌های قبیله‌ای، شوراهای محدود، استخلاف و در نهایت استیلا و وراثت جایگزین شدند. همچنین اصل بیعت آزادانه مردم نیز به تدریج تضعیف شد و جای خود را به اجبار و تحمیل داد.

فوزی ادامه داد: در کنار این تغییرات ساختاری، ارزش‌های محوری حکومت اسلامی نیز دستخوش تحول شده بود؛ عدالت تضعیف شده، تبعیض گسترش یافته، استبداد جایگزین آزادی شده و بسیاری از ارزش‌های دینی به حاشیه رانده شده بودند. امام حسین(ع) این وضعیت را انحراف از میراث پیامبر اکرم(ص) می‌دانست و به همین دلیل احساس تکلیف کرد که برای اصلاح آن اقدام کند.

راهبرد نخست؛ اعتراض و مقاومت اجتماعی

وی با اشاره به راهبردهای امام حسین(ع) در مواجهه با این شرایط اظهار داشت: نخستین راهبرد امام، اعتراض به وضع موجود و ایجاد نوعی مقاومت اجتماعی در برابر انحرافات حاکم بود.

فوزی گفت: در دوران معاویه، امام حسین(ع) بارها به نقد عملکرد حکومت پرداخت، اما به دلیل پایبندی به تعهدات ناشی از صلح امام حسن(ع)، وارد قیام مسلحانه نشد. حتی در پاسخ به برخی درخواست‌ها برای آغاز قیام نیز با احتیاط برخورد کرد.

وی افزود: پس از روی کار آمدن یزید، شرایط تغییر کرد و امام حسین(ع) مرحله جدیدی از مبارزه را آغاز کرد. خروج از مدینه و عزیمت به مکه در همین چارچوب قابل تحلیل است.

تلاش برای آگاهی‌بخشی و همراه‌سازی نخبگان

فوزی با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین اقدامات امام حسین(ع) در مکه آگاهی‌بخشی اجتماعی بود، اظهار داشت: امام در موسم حج و در اجتماعات مختلف با صحابه، تابعین و نخبگان جامعه دیدار و گفت‌وگو می‌کرد و آنان را نسبت به وضعیت جامعه اسلامی آگاه می‌ساخت.

وی افزود: امام تلاش داشت نخبگان جامعه را از حالت انفعال خارج کرده و آنان را نسبت به مسئولیت تاریخی خود متوجه سازد. این اقدامات در نهایت زمینه‌ساز شکل‌گیری موج حمایت از امام در کوفه شد.

راهبرد تشکیل حکومت اسلامی

این استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با تأکید بر اینکه یکی از اهداف مهم امام حسین(ع) تشکیل حکومت اسلامی بود، گفت: برخلاف برخی برداشت‌ها، امام حسین(ع) صرفاً برای شهادت حرکت نکرده بود. ایشان در چارچوب وظیفه دینی خود به دنبال تشکیل حکومت حق و بازگرداندن خلافت به مسیر اصلی آن بود.

وی افزود: نامه‌های مردم کوفه و گزارش‌های مسلم بن عقیل نیز نشان می‌داد که زمینه اجتماعی لازم برای چنین اقدامی وجود دارد. از این رو امام با امید به حمایت مردم به سمت کوفه حرکت کرد.

تغییر شرایط و آغاز مرحله جدید مبارزه

فوزی ادامه داد: با مواجهه امام با سپاه حر و سپس استقرار در کربلا، شرایط به تدریج تغییر کرد. امام همچنان از ابزار گفت‌وگو، اقناع و آگاهی‌بخشی استفاده می‌کرد و تلاش داشت نیروهای مقابل را متوجه حقیقت ماجرا کند.

وی افزود: سخنرانی‌های متعدد امام در مسیر حرکت و در کربلا، یادآوری جایگاه اهل بیت(ع)، استناد به آموزه‌های دینی و تلاش برای ایجاد شکاف در سپاه دشمن، همگی در همین چارچوب قابل ارزیابی است.

شهادت؛ راهبرد نهایی در برابر ذلت

فوزی با بیان اینکه در نهایت امام حسین(ع) میان تسلیم و مقاومت مخیر شد، گفت: امام با توجه به تجربه کوفه و سرنوشت مسلم بن عقیل به خوبی می‌دانست که تسلیم شدن نیز امنیتی برای او ایجاد نخواهد کرد.

وی افزود: از این رو، راهبرد نهایی امام مقاومت و شهادت آگاهانه بود. این تصمیم نه از سر احساسات، بلکه مبتنی بر یک محاسبه عقلانی، شرعی و تاریخی اتخاذ شد.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: امام حسین(ع) با انتخاب شهادت، زمینه رسوایی حکومت اموی و پیروزی تاریخی جبهه حق را فراهم کرد و پس از آن نیز حضرت زینب(س) و اهل بیت(ع) با تبیین پیام عاشورا، این نهضت را به یک جریان ماندگار در تاریخ تبدیل کردند.

عاشورا؛ مدرسه‌ای برای همه دوران‌ها

فوزی در پایان خاطرنشان کرد: اگر مجموعه رفتارهای امام حسین(ع) را بررسی کنیم، می‌توان راهبردهایی همچون اعتراض به وضع موجود، آگاهی‌بخشی، همراه‌سازی نخبگان، تلاش برای تشکیل حکومت، گفت‌وگو، جذب نیرو، مقاومت و شهادت آگاهانه را از آن استخراج کرد.

وی تأکید کرد: از نگاه امام خمینی(ره)، این راهبردها محدود به یک دوره تاریخی نیستند، بلکه به دلیل عقلانی و شرعی بودن، قابلیت الگوبرداری در همه زمان‌ها و مکان‌ها را دارند و می‌توانند مبنایی برای کنش سیاسی و اجتماعی مسلمانان در مواجهه با ظلم و انحراف باشند.