در نشست «مبدأ نهضت» مطرح شد؛ ۱۵ خرداد چگونه به نقطه آغاز انقلاب اسلامی تبدیل شد؟
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست علمی «مبدأ نهضت؛ تبیین ریشهها و پیامدهای قیام ۱۵ خرداد» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی و با حضور جمعی از پژوهشگران و تاریخپژوهان انقلاب اسلامی برگزار شد. در این نشست، دکتر جواد منصوری، حاج قاسم تبریزی، دکتر یعقوب توکلی و دکتر مجتبی سلطانی احمدی به بررسی زمینهها، ویژگیها و پیامدهای قیام ۱۵ خرداد پرداختند.
جواد منصوری: نهضت اسلامی با محوریت اسلام و مرجعیت، پدیدهای جدید در فضای سیاسی ایران بود
دکتر جواد منصوری، تاریخنگار و پیشکسوت انقلاب اسلامی، با اشاره به شکلگیری تدریجی نهضت اسلامی از مهرماه ۱۳۴۱ گفت: برای نخستین بار پس از دههها فشار بر حوزههای علمیه و سرکوب نیروهای مذهبی، حوزه علمیه قم به صورت فعال وارد صحنه شد و مردم نیز حضوری گسترده پیدا کردند. وی افزود: تفاوت اساسی این حرکت با جریانهای سیاسی پیشین آن بود که برخلاف ملیگرایان، چپگرایان و سلطنتطلبان، محور اصلی آن اسلام، رهبری دینی و مرجعیت بود و همین ویژگی موجب شگفتی و سردرگمی رژیم و ناظران خارجی شد.
وی محرم سال ۱۳۴۲ را نقطه عطف نهضت اسلامی دانست و تصریح کرد: امام خمینی(ره) با صدور اعلامیهای از وعاظ و خطبا خواستند مردم را نسبت به مسائل روز آگاه کنند و به همین دلیل محتوای منبرها و مجالس عزاداری تغییر یافت. منصوری ادامه داد: پس از پایان مراسم، مردم با شعارهای سیاسی و اسلامی به خیابانها میآمدند و برای نخستین بار نام امام خمینی(ره) به صورت گسترده در میان شعارها شنیده میشد. به گفته وی، سخنان تند شاه و خاطره حمله به مدرسه فیضیه نیز فضای جامعه را ملتهبتر کرد و زمینه حوادث عاشورا و قیام ۱۵ خرداد را فراهم ساخت.
منصوری: دستگیری امام به انفجار خشم عمومی انجامید
این تاریخنگار انقلاب اسلامی با اشاره به راهپیمایی عاشورای ۱۳۴۲ اظهار داشت: حضور گسترده اقشار مختلف مردم و طرح شعارهایی مانند «مرگ بر شاه» و «یا مرگ یا خمینی» از ویژگیهای مهم این حرکت بود. وی افزود: بازاریان، کسبه، دانشجویان، دانشآموزان، کارمندان و حتی برخی نیروهای ارتش در این حرکت حضور داشتند و این نه یک حرکت حزبی، بلکه قیامی فراگیر و مردمی با محوریت رهبری دینی بود.
منصوری در ادامه با اشاره به سخنرانی تاریخی امام خمینی(ره) در عصر عاشورا گفت: دولت تصور میکرد با پایان محرم، اعتراضات فروکش خواهد کرد و سایر جریانهای سیاسی نیز از امام حمایت نخواهند کرد؛ از این رو تصمیم به دستگیری ایشان گرفت. وی خاطرنشان کرد: برخلاف محاسبات رژیم، بازداشت امام در سحرگاه ۱۵ خرداد به انفجار خشم عمومی انجامید و گستردگی واکنش مردم چنان غیرمنتظره بود که تنها سرکوب شدید و کشتار معترضان توانست رژیم را از سقوط فوری نجات دهد.
قاسم تبریزی: مخالفت با انقلاب سفید و حمله به فیضیه زمینهساز قیام ۱۵ خرداد شد
حاج قاسم تبریزی، پژوهشگر تاریخ انقلاب اسلامی، ریشههای قیام ۱۵ خرداد را در تحولات اوایل دهه ۱۳۴۰ دانست و گفت: پس از رحلت آیتالله العظمی بروجردی و آیتالله کاشانی، حکومت اجرای برنامههای اصلاحی مورد حمایت آمریکا را با جدیت بیشتری دنبال کرد. وی افزود: تصویب لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی و سپس اجرای انقلاب سفید با مخالفت گسترده مراجع و علما، بهویژه امام خمینی، مواجه شد.
تبریزی تصریح کرد: امام خمینی نهتنها این اقدامات را به چالش کشیدند، بلکه با تحریم رفراندوم، افشای سیاستهای حکومت و هشدار درباره خطراتی که متوجه اسلام و استقلال کشور میدانستند، به محور اصلی مقاومت تبدیل شدند. وی حمله نیروهای حکومتی به مدرسه فیضیه در دوم فروردین ۱۳۴۲ را نقطه اوج این تقابل دانست و گفت این حادثه فضای کشور را بیش از پیش ملتهب کرد.
وی ادامه داد: در محرم ۱۳۴۲ امام خمینی در سخنرانی تاریخی عاشورا، شاه را مسئول سیاستهای حکومت معرفی کردند و پس از این سخنرانی، حکومت تصمیم به بازداشت ایشان گرفت. به گفته تبریزی، این تصمیم برخلاف انتظار رژیم، موجی گسترده از اعتراضات مردمی را در قم، تهران و شهرهای دیگر به راه انداخت و سرکوب خونین آن هرچند قیام را در کوتاهمدت مهار کرد، اما ۱۵ خرداد را به نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران تبدیل ساخت.
تبریزی: ۱۵ خرداد از تجربه شکست نهضتهای پیشین بهره گرفته بود
این پژوهشگر تاریخ انقلاب اسلامی با اشاره به تفاوتهای قیام ۱۵ خرداد با حرکتهای پیشین اظهار داشت: این نهضت دارای رهبری واحد و مشخصی بود و محور آن امام خمینی بودند. وی افزود: برخلاف بسیاری از جنبشهای پیشین، جریانهای ملیگرا، چپگرا و بخش عمده روشنفکران در آن مشارکت نداشتند و بار اصلی نهضت بر دوش مردم متدین و جریان اسلامی قرار گرفت.
تبریزی همچنین گفت: نهضت ۱۵ خرداد از تجربه شکستها و انحرافهای نهضتهای گذشته بهره گرفته بود. وی خاطرنشان کرد: در حالی که مشروطه، نهضت جنگل و نهضت ملی شدن نفت با مشکلاتی همچون انحراف، اختلاف رهبری یا دخالت قدرتهای خارجی مواجه شدند، نهضت ۱۵ خرداد با محوریت اسلام و رهبری واحد امام خمینی شکل گرفت. به گفته وی، هرچند رژیم در ظاهر این نهضت را سرکوب کرد، اما مقاومت علما، مراجع و نیروهای مذهبی مانع حذف امام شد و مسیر نهضت را تا پیروزی انقلاب اسلامی زنده نگه داشت.
یعقوب توکلی: ۱۵ خرداد ریشه در یک تحلیل تاریخی از سلطه و وابستگی داشت
دکتر یعقوب توکلی، تاریخپژوه و دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، با تأکید بر ضرورت نگاه تاریخی به قیام ۱۵ خرداد گفت: برای فهم این قیام باید آن را در بستر طولانیتری بررسی کرد. وی اظهار داشت: از دوره پس از جنگهای ایران و روس، کشور بهتدریج در معرض سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قدرتهای خارجی قرار گرفت و بسیاری از نهضتهای اصلاحی و استقلالطلبانه نیز نتوانستند این روند را متوقف کنند.
وی افزود: در این تحلیل، ساختار سلطنت به مهمترین ابزار تداوم این سلطه تبدیل شده بود و مسئله اصلی صرفاً تغییر دولتها یا اصلاحات مقطعی نبود، بلکه باید با ریشههای این ساختار مواجه میشد. توکلی تصریح کرد: قیام ۱۵ خرداد محصول صرف حوادث سالهای ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ نبود، بلکه ریشه در اندیشه سیاسی امام خمینی داشت که سالها پیش شکل گرفته بود.
وی ادامه داد: امام خمینی به این جمعبندی رسیده بودند که مبارزه پارلمانی یا اصلاحات درون ساختار سلطنت نمیتواند کشور را از وابستگی رها کند؛ از این رو مسئله تغییر بنیادین نظام سیاسی و احیای نقش ولایت فقیه و رهبری دینی در اداره جامعه را مطرح کردند. به گفته توکلی، نهضت اسلامی بر پایه مرجعیت دینی، آگاهی تاریخی و فرهنگ عاشورا شکل گرفت و قیام ۱۵ خرداد نخستین ظهور گسترده این راهبرد در عرصه سیاسی و اجتماعی ایران بود.
توکلی: نگاه عاشورایی امام خمینی یکی از عوامل اصلی موفقیت نهضت بود
این تاریخپژوه با اشاره به نگاه عاشورایی امام خمینی به مبارزه گفت: در دیداری در نجف، زمانی که از احتمال تنها ماندن رهبر نهضت سخن گفته شد، امام در پاسخ تنها فرمودند: «امام حسین(ع) را هم تنها گذاشتند.» وی افزود: این روایت نشان میدهد که در ذهن امام، مبارزه پیش از آنکه یک محاسبه سیاسی باشد، ریشه در یک تکلیف تاریخی و عاشورایی داشت.
توکلی همچنین به ماجرای طیب حاجرضایی اشاره کرد و گفت: هنگامی که برخی نگران بودند طیب مانع حرکت مردم در راهپیمایی عاشورا شود، امام فرمودند: «طیب عاشق امام حسین(ع) است؛ کسی که یک سال منتظر میماند تا برای سیدالشهدا عزاداری کند، در برابر این حرکت نمیایستد.» وی خاطرنشان کرد: این ماجرا نشاندهنده قدرت کمنظیر امام در شناخت انسانها و توجه به لایههای عمیق اعتقادی جامعه بود؛ ویژگیای که در کنار آگاهی تاریخی، به یکی از عوامل موفقیت نهضت اسلامی تبدیل شد.
مجتبی سلطانی احمدی: قیام ۱۵ خرداد در دانشگاههای کشور همچنان مهجور مانده است
دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور، با اشاره به وضعیت پژوهشهای دانشگاهی درباره قیام ۱۵ خرداد گفت: موضوعی که با مطالعات دانشگاهی پیوند نخورد، نمیتواند در طبقه متوسط جامعه، بهویژه طبقه متوسط شهری، نهادینه شود.
وی با ارائه آماری از پژوهشهای دانشگاهی اظهار داشت: از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۸۸، با وجود ۶۳۵ پایاننامه و رساله درباره امام خمینی و انقلاب اسلامی، تنها یک پایاننامه به طور اختصاصی به قیام ۱۵ خرداد پرداخته است و پس از آن نیز فقط چند پایاننامه و یک رساله دکتری دیگر به این موضوع اختصاص یافته است.
سلطانی احمدی این آمار را نشانه غربت تاریخ انقلاب اسلامی در دانشگاهها دانست و تصریح کرد: عمده مقالات مربوط به قیام ۱۵ خرداد در مجلات و مراکز تخصصی تاریخنگاری منتشر شده و جای این موضوع در مجلات دانشگاهی معتبر تقریباً خالی است.
وی در پایان تأکید کرد: این موضوعات باید وارد گروههای تاریخ، علوم سیاسی و جامعهشناسی دانشگاهها شوند و مراکز تاریخنگاری نیز با حمایت از پایاننامهها، رسالهها و مقالات علمی، زمینه ورود این مباحث به فضای دانشگاهی را فراهم کنند. به گفته وی، در غیر این صورت فهم تاریخ انقلاب اسلامی و شناخت همهجانبه قیام ۱۵ خرداد همچنان محدود به حلقههای تخصصی باقی خواهد ماند.
