شخصیت جامع الاطراف و حکیمِ رهبر شهید

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، این پژوهشگاه در راستای تبیین شخصیت رهبر شهید و قائد اعظم امت اسلام، آیت الله سید علی خامنه‌ای و تبیین شخصیت جانشین صالح ایشان در قالب ویژه‌نامه بیعت به حماسه بی‌نظیر مقاومت مردم و بیعت تاریخی الهی مردم ایران با رهبر معظم انقلاب پرداخته است.

یارعلی کرد فیروزجایی، پژوهشگر فلسفه و حکمت، در یادداشتی با عنوان «شخصیت جامع‌الاطراف و حکیمِ رهبر شهید» می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که چه عاملی موجب شد رهبر شهید، میان معنویت، حکمرانی، تمدن‌سازی و مدیریت سیاسی جمع کند. نویسنده با این فرض آغاز می‌کند که بسیاری از رهبران تاریخ، یا در عرصه اخلاق و معنویت شناخته شده‌اند یا در میدان قدرت و سیاست؛ اما جمع این دو، آن هم در کنار نگاه تمدنی و برنامه‌ریزی برای پیشرفت همه‌جانبه، امری کم‌سابقه است. او با مرور ابعاد مختلف شخصیت و شیوه رهبری امام شهید، از اهتمام به رشد علمی و فناوری، توسعه زیرساخت‌های اقتصادی و دفاعی، طراحی اقتصاد مقاومتی، توجه به فرهنگ عمومی و بصیرت سیاسی تا زیست معنوی و اخلاقی، استدلال می‌کند که این جامعیت ریشه در فضیلت «حکمت» دارد؛ حکمتی که از نگاه نویسنده، تنها یک مفهوم فلسفی نیست، بلکه توانایی ایجاد توازن میان دنیا و آخرت، قدرت و اخلاق، عقلانیت و معنویت است. این یادداشت تلاشی است برای تبیین اینکه چگونه «حکمت» می‌تواند مبنای یک الگوی جامع از رهبری در اندیشه اسلامی باشد.


 شخصیت جامع الاطراف و حکیمِ رهبر شهید

یارعلی کرد فیروزجایی  پژوهشگر فلسفه و حکمت

چهره‌های شاخص، قهرمانان و رهبران بزرگ دنیا معمولا یا به معنویت و اخلاق شناخته می‌شوند یا به بهره‌مندی از مواهب ظاهری و اقتدار دنیایی و کمتر کسی پیدا می‌شود که هم بهره‌ای از معنویت و اخلاق داشته باشد هم کنشگر  سیاسی موفقی باشد، هم در فکر عمران و آبادانی دنیا. در بین رهبران بزرگ دنیا تاریخ کمتر رهبری را نشان می‌دهد که جامع معنویت، فضیلت اخلاقی و اقتدار سیاسی باشد. اما رهبر شهید ما حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای یکی از استثناها در این زمینه است. ویژگی‌ برجسته رهبر شهید، جمع میان سلوک معنوی، نگاه تمدنی و کنش سیاسی بود؛ ترکیبی که در سنت رهبری اسلامی کمتر در چنین مقیاسی قابل مشاهده است. در حالی که اهل معنویت، توجه به خدا و آراسته به فضائل اخلاقی بود، دغدغه مدنیت داشت و برای برپایی تمدن اسلامی طرح و نقشه داشت و در عین حال در متن سیاست حاضر و کنشگر سیاسی تمام عیار بود.

ذو ابعاد بودن و همه‌جانبه‌نگری رهبر شهید انقلاب در طول قریب به 37 سال رهبری و بیش از 40 سال حضور ایشان در مناصب مهم، به شکل‌های مختلف خود را نشان می‌دهد. این ویژگی سبب شده است که ایشان همواره  به ابعاد گوناگون امور در کشورداری توجه داشته باشد و هیچ کدام را فدای دیگری نکند. این ویژگی موجب شده است پیشرفت در منظر او تعریف متفاوتی داشته باشد، او نه به توسعه تک بعدی دنیوی و سکولار باور داشت و نه به دین‌باوری عزلت گزینانه، بلکه در صدد احیای تمدن اسلامی‌ای بود که همزمان هم سعادت دنیا را رقم بزند هم سعادت آخرت را تضمین کند. او هم به رفاه بشر در دنیا می‌اندیشید هم به عدالت، هم با فساد مبارزه می‌کرد هم با ظلم و تبعیض، هم به علم و دانش بشری عنایت داشت هم به معرفت وحیانی و آسمانی.  در اینجا محض نمونه به برخی از وجوه شخصیت  ذو ابعاد رهبر شهید اشاره می‌شود: 

نگاه توحیدباورانه و معنوی

 قبل ازهر چیز ایشان به عنوان یک روحانی و مرجع تقلید، هم خود زیست معنوی و موحدانه داشتند هم دیگران را به آن دعوت و توصیه می‌کردند. نگاه توحیدباورانه و مومنانه ایشان به خلوت عبادت و رفتار شخصی محدود نبود، بلکه در همه امور چنین نگاهی داشتند؛ در احکام صادره برای نصب افراد به مسئولیت‌های مختلف و بیاناتی که در دیدار با مسئولان، دانشجویان، نظامیان، ورزشکاران و دیگر اقشار مختلف داشتند، سفارش به تقوا، توجه به خدا، عمل مخلصانه و توسل به اهل بیت(ع) و درک فرصت‌های معنوی موج می‌زد.

توجه به رشد علمی 

 توجه به رشد علمی کشور دیگر نمود همه‌جانبه‌نگری رهبر شهید انقلاب است، ایشان با اعتقاد راسخ به اینکه علم، قدرت می‌آورد، در دیدار با نخبگان علمی، حوزویان و دانشگاهیان همیشه آنان را به تولید علم، نظریه‌پردازی و جابه‌جا کردن مرزهای دانش و معرفت توجه می‌دادند؛ هم خودشان از مراکز علمی و نهادهای دانش‌بنیان حمایت ویژه داشتند و هم مسئولان را به این مهم توجه داده و می‌فرمودند: نکند از کاروان پیشرفت علمی دنیا عقب بمانیم. تاکید بر علوم پایه در دیدارها با نخبگان و دانشگاهیان و توصیه به لزوم ورود به عرصه‌های علمی تازه، مانند نانو، شبیه سازی، هوش مصنوعی و علوم شناختی، فیزیک کوانتوم و دانش هسته‌ای گواه بر اهتمام جدی ایشان به پیشرفت علمی است.  

توجه به زیرساخت‌های حیاتی اقتصادی و عمرانی 

 توجه به زیرساخت‌های اقتصادی و امور زیربنایی در عمران کشور از دیگر نشانه‌های دید جامع شهید آیت الله خامنه‌ای است؛ توجه به زیرساخت‌هایی که شرط لازم توسعه اقتصادی‌اند و سازندگی زیربنایی که رفاه بلندمدت مردم را فراهم و زمینه‌ساز استقلال کشور باشد هرگز از ذهن ایشان دور نشد.

 اینکه امروز، پس از شهادت آن رهبر فرزانه، می‌بینیم ایران اسلامی یک تنه و بدون حمایت قدرت‌های بین المللی مقابل ابرقدرت اتمی دنیا ایستاده و از خود دفاع می‌کند و نه تنها منفعل نشده بلکه او را بیچاره کرده است، به برکت زیرساخت‌های فراهم شده در دوره زعامت این رهبر دوراندیش می‌باشد.

 حتی زیرساخت‌های اداری و دیوانسالاری کشور طوری طراحی شده که در شرایط شهادت رهبر و فرماندهان عالی رتبه هم امور کشور پیش می‌رود هم دفاع جانانه و تحسین برانگیزی از کشور شکل می‌گیرد.

توجه به بعد امنیتی و نظامی 

 توجه به بعد امنیتی و نظامی دیگر نمود همه‌جانبه‌نگری رهبر شهید انقلاب است. در بعد نظامی تدبیر ایشان به گونه‌ای بود که با کمترین هزینه نظامی علیرغم تحریم های گسترده نیازهای نظامی کشور برآورده شد به گونه‌ای که نه تنها استقلال کشور در این زمینه برآورده شد، بلکه برخی از محصولات آن وارد بازارهای جهانی شده است. شاهد این موفقیت آن است که در شرایط جنگی پس از شهادت آن زعیم الهی، کشور روی پای خود ایستاده و محکم و استوار از خود دفاع می‌کند و با وجود هزینه دادن، که طبیعت هر جنگی است، همان که بود (جمهوری اسلامی) می‌ماند نه اینکه دچار نابودی و فروپاشی شود یا به عقب برگردد. 

توجه به بصیرت سیاسی مردم و فرهنگ عمومی

 رهبر شهید در بعد سیاسی، اجتماعی فرهنگی نیز تدبیری اندیشید که مردم بینش عمیقی در مسائل گوناگون پیدا کنند و با بصیرتی مثال زدنی با امور و حوادث مختلف مواجه شوند و تا آنجا که ممکن است صاحب تحلیل باشند. حضور جسورانه و شجاعانه مردم در ایام پس از شهادت رهبرشان که پاسدار میدان نظام اسلامی در مقابل بدخواهان و مزدوران بیگانه شده‌اند، به روشنی تدبیر داهیانه رهبر شهید را در عرصه افکار عمومی نشان می‌دهد.

طراحی اقتصاد مقاومتی

 یکی از اموری که رهبر شهید تاکید ویژه ای بر آن داشتند اقتصاد بود. او با تشخیص درست این نکته که دشمن با تمرکز بر اقتصاد و راه اندازی کارزار اقتصادی و اعمال تحریم همه جانبه برای به زانو درآوردن جمهوری اسلامی، سیاست اقتصاد مقاومتی را طراحی کردند و از فعالان اقتصادی خواستند با این رویکرد در عرصه اقتصاد وارد شوند تا بتوانند نقشه‌های دشمن را خنثی کنند. 

فضیلت اخلاقی حکمت به مثابه منشاء ذو ابعاد بودن شخصیت رهبر شهید

آن چه که موجب شد شخصیت ایشان میان معنویت و تواضع اخلاقی،  روحیه تمدن‌سازی و اقتدار سیاسی جمع کند و جامع ابعاد گوناگون باشد فضیلت اخلاقی حکمت است، این فضیلت موجب می‌شود انسان شخصیت ذو ابعاد پیدا کند و حق همه جوانب را نگه داشته باشد و از افراط و تفریط در جهات مختلف بپرهیزد.

  حکمت در اینجا به معنای فلسفه یا هستی‌شناسی نیست، بلکه حکمت به معنای فضیلت نفسانی مربوط به عقل انسان است؛ عقل از یک‌سو ما را به ماورای عالم طبیعت متصل می‌کند و به ملکوت هستی و عالم معنا توجه می‌دهد و از سوی دیگر ما را در تدبیر زندگی دنیایی و عمران و آبادانی دنیا رهبری می‌کند و از جانب سوم تدبیر زندگی دنیوی و بهره‌مندی از تمتعات دنیایی را به گونه‌ای هدایت می‌کند که اولا از عالم معنا غافل نشویم، ثانیا به دیگران ظلم نکنیم. با عقل است که نیازهای خود را تدبیر و برآورده می‌کنیم، اگر در استفاده از آن کوتاهی کنیم و در مقام چاره‌اندیشی برای رفع نیازها نباشیم، همیشه وابسته به دیگران خواهیم بود و در تامین مسکن، غذا، پوشاک، امنیت و... همه چیز  محتاج دیگران خواهیم بود، در این صورت اگر دیگران به هر دلیلی نیازهای ما را برآورده نکنند درمانده و تباه خواهیم شد، و هر گاه آنها بخواهند ما را نابود خواهند کرد. و اگر افراط کنیم، از ظلم و تضییع حقوق دیگران سر در می‌آوریم. انسان حکیم نه دست روی دست می‌گذارد و به دیگران تکیه می‌کند تا همیشه محتاج آنها باشد (نفی تفریط) و نه تمامیت‌خواهی است که همه چیز را برای خود می‌خواهد و به حقوق دیگران تجاوز می‌کند (نفی افراط). حکیم خردمندی است که بر اساس خرد تدبیر می‌کند تا به بهترین وجه ممکن در دنیا زندگی کند، زندگی‌ای که منتهی به سعادت معنوی و اخروی می‌شود.

 در صورتی که نه افراط و نه تفریط داشته باشیم، آراسته به وصف حکمت خواهیم بود؛ یعنی هم با عقل خود نیازهای زندگی در دنیا را برآورده می‌کنیم هم به سوی سعادت معنوی و اخروی ، یعنی قرب الهی، حرکت می‌کنیم. یک رهبر وقتی حکیم است که از روی خرد و عقلانیت، نیاز جامعه در ابعاد مختلف معنوی، نظامی، اجتماعی، حکومتی، اداری، اقتصادی و.... را بشناسد و در صدد تهیه نقشه راهی برای برآوردن نیازها باشد و برای تأمین آنها تدبیر کند تا کشور بتواند روی پای خود بایستد، نیازهای خود را برآورد، در مقابل دشمنان و متجاوزان از موجودیت خود دفاع کند و باقی بماند و پیشرفت کند، پیشرفتی همه جانبه که بالاخره به سعادت دنیا و آخرت ختم میشود. همه جانبه‌نگری رهبر شهید ما و جامعیت شخصیت او از فضیلت حکمت ایشان برخاسته بود، او رهبر حکیم بود. او نه معنویت و اخلاق را پیش پای توسعه قربانی کرد، نه از پیشرفت عمرانی و اقتصادی کشور غافل ماند؛ نه استبداد و دیکتاتوری پیشه کرد نه از حق مردم در مقابل زیاده خواهان کوتاه آمد؛ نه به مشکلات اقتصادی کشور بی اعتنا بود نه از لزوم پیشرفت و ارتقاء تجهیزات نظامی غفلت کرد. رهبر شهید ما رهبری عفیف، شجاع و حکیم بود که با اقتدا به مولایش حسین بن علی ( علیهما السلام) دست رد بر دعوت شهروندان جزیزه بدنام اپستین زد، آنها را رسوا کرد و شکست داد و جاودانه تاریخ شد.