دکتر سیدرضا نقیبالسادات مطرح کرد: شهادت؛ یک کنش ارتباطی نمادین فراتر از زمان و مکان
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست علمی سویههای نظری و معرفتی روایتپردازی از مراسم تشییع پیکر مطهر رهبر شهید به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی با حضور دکتر سیدرضا نقیبالسادات عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و دکتر مهدی جمشیدی نویسنده و پژوهشگر مسائل انقلاب برگزار شد.
در ادامه سخنان دکتر سیدرضا نقیبالسادات را بخوانید.
شهادت؛ یک کنش ارتباطی نمادین فراتر از زمان و مکان
سیدرضا نقیبالسادات، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ارائه با عنوان شهید در مکتب تشیع؛ در چارچوب ارتباطات آیینی با تاکید بر ضرورت مفهومشناسی شهادت در فرهنگ شیعی گفت: شهادت در بستر نظام اعتقادی شیعه صرفاً یک واقعه زیستی که با پایان عمر فرد خاتمه یابد نیست، بلکه یک رخداد معنایی، هویتی و ارتباطی است. حافظه جامعه دینی بهطور مستمر این رویداد تاریخی را بازتولید میکند؛ از این رو میتوان به شهادت به عنوان یک «کنش ارتباطی نمادین» نگاه کرد که فراتر از زمان و مکان حرکت میکند.
ویژگیهای اساسی شهید در اندیشه شیعی
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به پیوند عمیق مفهوم شهادت با نهضت امام حسین (ع) و واقعه عاشورا، چهار ویژگی اساسی را برای شهید برشمرد: شاهد حقیقت بودن یعنی شهادت تنها کشته شدن در راه خدا نیست، بلکه گواهی دادن بر یک حقیقت است. حامل پیام و آگاهی اجتماعی یعنی شهادت آغاز یک پیام و مساوی با آگاهی اجتماعی است. همانطور که شهادت رهبری، جامعه را به این شعور اجتماعی رساند که رهبر انقلاب همواره جلوتر از ملت حرکت کرده است. عنصر هویتساز یعنی بخش مهمی از هویت تاریخی و فرهنگی ما از طریق مفهوم شهید بازتولید میشود. سرمایه نمادین جامعه دینی یعنی مفاهیمی چون ایثار، عدالت و مقاومت به واسطه شهید، کارکردی فراتر از یک فرد تاریخی پیدا میکنند.
شهادت به مثابه یک پدیده و متن فرهنگی
نقیبالسادات با نگاهی ارتباطی به این پدیده اظهار داشت: از منظر مطالعات ارتباطی، شهادت یک «متن فرهنگی» حاوی معانی متعدد است که در آن، خودِ شهید مساوی با پیام و شهادت یک کنش ارتباطی است. در این میان، آیینها و یادبودها فرآیند بازتولید معنا هستند؛ همانطور که عزاداریهای محرم معنای عاشورا را زنده نگه میدارند، آیینهای پس از شهادت رهبری نیز باید به عنوان یک آگاهیبخشی مستمر برای تولید شعور اجتماعی دنبال شوند. در این نظام ارتباطی با چهار عنصر «شهید، شهادت، آیینها و جامعه مؤمنان» مواجه هستیم.
نظریه ارتباطات آیینی و کارکردهای تشییع
این استاد دانشگاه با استناد به نظریه «ارتباطات آیینی» ، ارتباطات را فرآیندی برای حفظ و بازآفرینی فرهنگ دانست و افزود: این مفهوم در فضای ما با «ارتباطات اسلامی و شیعی» گره میخورد. بر این اساس، آیین تشییع پیکر شهید به عنوان یک آیین ارتباطی، کارکردهایی همچون «معنابخشی»، «هویتسازی»، «انتقال حافظه جمعی و ایجاد همدلی» و «انتقال ارزشها به نسلهای بعدی» را ایفا میکند. این چرخه در نهایت از تولید معنا به آیین تشییع، حافظه جمعی، هویت دینی، انسجام اجتماعی و تداوم فرهنگ شیعی ختم میشود.
ابعاد ۶ گانه و تمدنساز تشییع رهبری
نقیبالسادات با تاکید بر اینکه تشییع پیکر رهبر شهید صرفاً یک مناسک نیست، بلکه یک «رسانه زنده» در سطح ملی و بینالمللی است، ابعاد نظری این رویداد را در ۶ سویه تبیین کرد: بعد آیینی به منزله مناسک، نمادها و برنامهریزیهای حضور مهمانان خارجی. بعد ارتباطی به منزله تمرکز رسانههای جهان بر این رویداد عظیم و پیامرسانی عناصر نمادین نظیر پیکر شهید، پرچم و شعارها. بعد عاطفی به منزله شکلگیری همدلی عمیق و احساس مشترک در جامعه عاطفی شیعه. بعد معرفتی به منزله تولید معرفتی که منجر به آگاهی اجتماعی، بازتفسیر ولایت و بازخوانی تاریخ میشود. بعد هویتی به منزله حل شدن هویت فردی در هویت جمعی و احساس عضویت در یک «امت» و بعد تمدنی به منزله بازتولید فرهنگ مقاومت و ارسال پیامی تمدنی به سراسر جهان.
طراحی «مدل چرخه ارتباطات آیینی شیعه»
وی در پایان با اشاره به طراحی یک ماتریس و نقشه جامع پژوهشی شامل ۲۰ بعد مختلف، خاطرنشان کرد: این سویهها در رأس هرم خود به «تمدنسازی» منجر میشوند که بر مبانی معرفتی و الهیاتی شیعه استوار است. در حوزه رسانه، فرآیندهای بازتولید معنا شامل «روایتسازی، نمادسازی، عاطفهسازی، هویتسازی، مشروعیتبخشی و حافظهسازی» است. هدف از این پژوهش چندماهه، تبیین ابعاد شهادت رهبر عزیز و دستیابی به یک دستگاه فکری تحت عنوان «مدل چرخه ارتباطات آیینی شیعه» است.
