مشروح نشست علمی «حکمرانی پیشرفت علمی؛ بازخوانی پیام رهبر معظم انقلاب در پیوند علوم پایه، فناوری و نخبگی»/ عسگریان: پیام رهبر انقلاب نقشه راه هماهنگی دستگاه‌ها برای تقویت علوم پایه است / برزوئی: رهبر شهید بر تقویت علوم پایه به‌عنوان زیربنای پیشرفت علمی و فناوری تأکید داشتند
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست علمی «حکمرانی پیشرفت علمی؛ بازخوانی پیام رهبر معظم انقلاب در پیوند علوم پایه، فناوری و نخبگی» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی و با حضور و ارائه دکتر رجبعلی برزوئی، قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی و دکتر محمد عسگریان، دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی برگزار شد. دکتر مجتبی سلطانی احمدی، مدیرکل دفتر طرح‌ها و همکاری‌های پژوهشی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، دبیری علمی این نشست را برعهده داشت.
در این نشست، دکتر محمد عسگریان با اشاره به محورهای پیام اخیر رهبر معظم انقلاب، به تشریح ضرورت بازنگری در سیاست‌های مربوط به علوم پایه، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، هدایت استعدادهای برتر به رشته‌های اولویت‌دار و ایجاد سازوکارهای مؤثر برای حفظ و به‌کارگیری ظرفیت نخبگان در مسیر پیشرفت کشور پرداخت.
ضرورت هماهنگی دستگاه‌ها برای اجرای پیام رهبر معظم انقلاب
دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به قرار گرفتن موضوع نخبگان در میان سه اولویت چهار‌ساله این ستاد، اظهار کرد: شناسایی، جذب و نگهداشت نخبگان، بهره‌گیری از ظرفیت آنان در چرخه خدمت به کشور و همچنین آموزش و پرورش استعدادهای برتر، از محورهای اصلی این اولویت به شمار می‌رود.
عسگریان با بیان اینکه پیام اخیر رهبر معظم انقلاب دارای محورهای متعددی است که نیازمند گفت‌وگو و هماهنگی با دستگاه‌های مسئول است، از بررسی اقدامات و برنامه‌های دستگاه‌های مختلف در جلسه آینده ستاد علم و فناوری خبر داد. به گفته وی، وزارت علوم، وزارت بهداشت، دانشگاه آزاد اسلامی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری از جمله دستگاه‌هایی هستند که برنامه‌های آن‌ها برای تحقق این پیام مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
وی همچنین نقش شورای عالی انقلاب فرهنگی را در راهبری، هم‌راستاسازی و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول مهم دانست و بر ضرورت ارائه راهکارهای عملیاتی برای پیشبرد این موضوعات تأکید کرد.
کاهش سهم علوم پایه از انتخاب داوطلبان و فاصله با اهداف برنامه‌های توسعه
عسگریان با اشاره به وضعیت علوم پایه در کشور، یکی از چالش‌های جدی این حوزه را کاهش تعداد دانشجویان و داوطلبان ورود به این رشته‌ها دانست و گفت: با وجود تأکید اسناد بالادستی بر ضرورت تقویت علوم پایه، کمتر از ۷ درصد دانشجویان کشور در این رشته‌ها تحصیل می‌کنند.
وی با اشاره به هدف‌گذاری برنامه ششم توسعه برای افزایش تعداد دانشجویان علوم پایه به حدود ۳۸۷ هزار نفر تا پایان برنامه، اظهار کرد: این رقم در حال حاضر حدود ۲۱۵ هزار نفر است و فاصله قابل‌توجهی میان اهداف تعیین‌شده و وضعیت موجود وجود دارد.
دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، نبود چشم‌انداز روشن شغلی و حرفه‌ای را از عوامل کاهش رغبت دانش‌آموزان به این رشته‌ها دانست و افزود: سهم داوطلبان گروه ریاضی و فیزیک از کل داوطلبان کنکور، از حدود ۲۳ درصد در سال ۱۳۹۰ به ۱۱ درصد در سال ۱۴۰۰ کاهش یافته است. این روند نشان می‌دهد که علاوه بر کاهش تعداد ورودی‌ها، استعدادهای برتر نیز بیشتر به سمت رشته‌های پزشکی و مهندسی سوق پیدا کرده‌اند.
وی یکی از راهکارهای مورد بررسی برای تقویت علوم پایه را ایجاد انعطاف در مسیرهای تحصیلی و فراهم کردن امکان هدایت استعدادهای گروه علوم تجربی به رشته‌های ریاضی و مهندسی عنوان کرد. به گفته عسگریان، در شرایطی که حدود ۵۰۰ هزار نفر در گروه تجربی و تنها ۱۰۰ هزار نفر در گروه ریاضی و فیزیک داوطلب کنکور هستند، می‌توان با اصلاح مسیرهای هدایت تحصیلی، بخشی از ظرفیت موجود را به سمت رشته‌های ریاضی و مهندسی سوق داد.
بورسیه هدفمند و توسعه المپیادها برای جذب استعدادهای برتر
عسگریان با اشاره به محدودیت بازار کار برخی رشته‌های علوم پایه در مقایسه با رشته‌های پزشکی و مهندسی، بر ضرورت اتخاذ سیاست‌های حمایتی برای افزایش جذابیت این رشته‌ها تأکید کرد.
وی اجرای طرح بنیاد ملی نخبگان برای هدایت برگزیدگان المپیادهای علمی و رتبه‌های برتر کنکور، به‌ویژه رتبه‌های یک تا صد کشوری، به سمت رشته‌های اولویت‌دار را از جمله اقدامات در این زمینه دانست. بر اساس این طرح، استعدادهای برتر با برخورداری از تسهیلات تحصیلی به رشته‌هایی همچون فیزیک، ریاضیات، زمین‌شناسی و شاخه‌های مختلف زیست‌شناسی هدایت می‌شوند و در صورت ادامه تحصیل تا مقطع دکتری، فرایند جذب آنان به‌عنوان عضو هیئت علمی نیز تسهیل خواهد شد.
دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین توسعه المپیادهای علمی دانش‌آموزی را از راهکارهای مؤثر برای شناسایی و هدایت استعدادها به حوزه‌های علمی مورد نیاز کشور دانست و بر ضرورت گسترش این المپیادها در رشته‌های مختلف علوم پایه و علوم انسانی تأکید کرد.
وی با اشاره به پیشنهاد در حال بررسی برای تسهیل ورود دارندگان مدال‌های نقره و برنز المپیادهای علمی به رشته‌های علوم پایه، گفت: در وضعیت فعلی، این افراد برای پذیرش در رشته‌های موردنظر باید در کنکور شرکت کنند و دست‌کم ۸۰ درصد نمره آخرین فرد پذیرفته‌شده در رشته‌محل مربوط را کسب کنند؛ در حالی که پیشنهاد جدید به دنبال تسهیل ورود این استعدادها به رشته‌های مرتبط است.
عسگریان همچنین فراگیر شدن فرصت‌های شناسایی و پرورش استعدادهای برتر در مناطق مختلف کشور را ضروری دانست و به امکان تحصیل رایگان دانش‌آموزان دهک‌های پایین درآمدی در مدارس استعدادهای درخشان به‌عنوان یکی از اقدامات سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان اشاره کرد.
زیرساخت‌های پژوهشی و پیوند نخبگان با مسائل واقعی کشور
وی مهاجرت نخبگان و خروج آنان از چرخه خدمت به کشور را از چالش‌های جدی نظام علمی دانست و تأکید کرد: افزایش حقوق و مزایای اعضای هیئت علمی به‌تنهایی برای حل این مسئله کافی نیست و نخبگان علاوه بر تأمین معیشت، به زیرساخت‌های مناسب تحقیقاتی نیاز دارند.
عسگریان با اشاره به به‌روزرسانی نشدن تجهیزات بسیاری از آزمایشگاه‌های کشور طی سال‌های گذشته، این مسئله را به‌ویژه در حوزه علوم پایه یکی از عوامل مؤثر در مهاجرت پژوهشگران عنوان کرد.
وی اتصال استعدادهای برتر به چرخه واقعی خدمت و حل مسائل کشور را از دیگر راهکارهای نگهداشت نخبگان دانست و افزود: استعدادهایی که از مسیر المپیادها و دانشگاه‌ها شناسایی می‌شوند، نباید پس از ورود به دانشگاه رها شوند؛ بلکه باید سازوکاری برای ارتباط آن‌ها با نیازهای واقعی کشور، صنایع، شرکت‌های دانش‌بنیان و دستگاه‌های اجرایی فراهم شود.
به گفته وی، زمانی که نخبگان اثرگذاری دانش و توانایی خود را در حل مسائل کشور مشاهده کنند، انگیزه بیشتری برای ادامه فعالیت و ماندن در کشور خواهند داشت.
تدوین سند علوم پایه و ضرورت توسعه همکاری‌های بین‌المللی
دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تکلیف پیش‌بینی‌شده در برنامه هفتم توسعه برای تدوین سند علوم پایه، اظهار کرد: پیام اخیر رهبر معظم انقلاب موجب شده است وزارت علوم این موضوع را با جدیت بیشتری دنبال کند و قرار است این وزارتخانه در جلسه آینده ستاد علم و فناوری گزارشی از روند تدوین و میزان پیشرفت این سند ارائه دهد.
عسگریان همچنین همکاری‌های بین‌المللی را از الزامات پیشرفت تحقیقات پایه دانست و گفت: انجام پژوهش‌های عمیق و دامنه‌دار بدون همکاری با مراکز علمی و پژوهشگران سایر کشورها دشوار است. این همکاری‌ها از نظر دسترسی به زیرساخت‌ها و امکانات آزمایشگاهی و همچنین تبادل دانش و تجربه اهمیت دارد.
وی یکی دیگر از چالش‌های علوم پایه را کمرنگ بودن نقش مؤثر این حوزه در زنجیره پاسخ‌گویی به مسائل کشور عنوان کرد و بر ضرورت تقویت ارتباط میان پژوهشگران علوم پایه و علوم کاربردی تأکید کرد؛ چراکه تبدیل نتایج تحقیقات پایه به فناوری، تجاری‌سازی و ورود به بازار، فرایندی زمان‌بر است و نیازمند ارتباط مستمر میان بخش‌های مختلف علمی و فناوری کشور خواهد بود.
بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان ایرانی خارج از کشور بدون الزام به بازگشت فیزیکی
عسگریان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برنامه جذب و همکاری با نخبگان ایرانی مقیم خارج از کشور، تأکید کرد که هدف از این برنامه الزاماً بازگشت فیزیکی همه نخبگان نیست، بلکه باید از ظرفیت علمی و تخصصی آنان در مسیر پیشرفت کشور استفاده شود.
وی با اشاره به دریافت حدود ۸ هزار درخواست همکاری در این برنامه، از شکل‌گیری نزدیک به ۴ هزار همکاری موفق خبر داد و گفت: برخی از این نخبگان در شرکت‌های دانش‌بنیان و دانشگاه‌ها مشغول فعالیت شده‌اند و گروهی نیز با هدف کارآفرینی به کشور بازگشته‌اند.
عسگریان در جمع‌بندی مباحث خود، تقویت علوم پایه، ایجاد مشوق‌های هدفمند برای ورود استعدادهای برتر به این رشته‌ها، ارتقای زیرساخت‌های پژوهشی، پیوند دانشگاه و صنعت، توسعه همکاری‌های بین‌المللی و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان داخل و خارج از کشور را از الزامات پیشرفت علمی کشور برشمرد.
برزوئی: بسیاری از تحولات آموزش عالی کشور متأثر از نگاه راهبردی رهبر شهید به علم و فناوری است
دکتر رجبعلی برزوئی، قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در این نشست با اشاره به نقش راهبردی رهبر شهید در تحولات نظام آموزش عالی کشور، اظهار کرد: از سال ۱۳۸۴ که به‌صورت جدی وارد حوزه مدیریت آموزش عالی شدم، از نزدیک شاهد تحولات این عرصه بودم و می‌توان گفت بخش قابل‌توجهی از این تحولات متأثر از نگاه راهبردی و تأکیدات مستقیم ایشان بوده است. رهبر شهید همواره نسبت به توسعه علم و فناوری حساسیت ویژه‌ای داشتند و در دیدارهای مختلف، ایده‌ها و راهبردهای تازه‌ای برای پیشبرد این حوزه مطرح می‌کردند.
نقش راهبردی رهبر شهید در گسترش آموزش عالی و تدوین اسناد علمی کشور
برزوئی با اشاره به گزارشی که در بهمن‌ماه سال ۱۳۸۴ درباره وضعیت آموزش عالی و تحصیل حدود ۵۰ هزار دانشجوی ایرانی در خارج از کشور به رهبر شهید ارائه شده بود، گفت: ایشان در واکنش به این گزارش، دستور دادند موضوع با فوریت از سوی وزیر علوم پیگیری شود. نگاه ایشان این بود که باید ظرفیت‌های لازم برای تحصیل جوانان در داخل کشور فراهم شود و گسترش آموزش عالی و تحول در ظرفیت دانشگاهی کشور نیز از نتایج همین نگاه راهبردی بود.
وی نقشه جامع علمی کشور و سند تحول آموزش‌وپرورش را از جمله اسنادی دانست که بر اساس ایده‌ها و جهت‌گیری‌های کلان رهبر شهید شکل گرفتند و افزود: در بسیاری از موارد، ابتدا جهت‌گیری‌ها و ایده‌های اصلی از سوی ایشان مطرح می‌شد و سپس اسناد مربوط تدوین و تکمیل شده و برای بررسی و تأیید ارائه می‌شدند.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه این نگاه راهبردی به حوزه علم و فناوری محدود نبود، به موضوعاتی همچون امنیت غذایی و دفاعی نیز اشاره کرد و گفت: هنگام تدوین سند امنیت غذایی، برخی بر این باور بودند که تولید داخلی بسیاری از محصولات غذایی صرفه اقتصادی ندارد و بهتر است نیاز کشور از طریق واردات تأمین شود؛ اما اگر کشور بر اساس چنین محاسبات کوتاه‌مدتی حرکت می‌کرد، امروز در شرایط محاصره و محدودیت با مشکلات جدی در تأمین غذا مواجه می‌شد.
وی همچنین تأکیدات مستمر رهبر شهید بر تربیت معلم را مورد توجه قرار داد و اظهار کرد: ایشان طی ۱۲ سال، هر سال بر اهمیت تربیت معلم و جایگاه معلم تأکید می‌کردند و حتی زمانی که پیگیری‌های معمول را برای پیشبرد این موضوع کافی نمی‌دانستند، شخصاً در دانشگاه فرهنگیان حضور یافتند و درباره اهمیت آن سخن گفتند؛ چراکه تربیت معلم را پایه و اساس بسیاری از تحولات کشور، از جمله پیشرفت‌های علمی و فناوری می‌دانستند.
علوم پایه، زیربنای تولید علم و فناوری
برزوئی با اشاره به تأکید رهبر شهید بر ضرورت تقویت علوم پایه، این حوزه را زیربنای توسعه پایدار صنعتی و فناوری دانست و گفت: توسعه صنعتی و فناوری بدون پشتوانه علمی و بنیادی امکان‌پذیر نیست. در مقاطعی، برخی کشورهای صنعتی به دلیل تمرکز بیش از اندازه بر صنعت و فناوری‌های کاربردی، با رکود علوم پایه مواجه شدند؛ اما پس از مدتی دریافتند که پیشرفت صنعتی بدون پشتوانه علوم بنیادی با خلأهای علمی و محتوایی روبه‌رو خواهد شد و به همین دلیل حمایت از علوم پایه را دوباره در دستور کار قرار دادند.
وی با بیان اینکه دستاوردهای فناوری در نهایت به دانش تولیدشده در علوم پایه وابسته است، افزود: آنچه یک مهندس سازه در فعالیت حرفه‌ای خود به کار می‌گیرد، حاصل پژوهش‌های بنیادی ریاضی‌دانان است و بسیاری از نظریه‌ها و مسائل فیزیک کوانتوم نیز حاصل تحقیقات فیزیک‌دانان در حوزه علوم بنیادی است.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تجربه کشورهای پیشرو در این زمینه اظهار کرد: امروز در بسیاری از کشورهای جهان، حمایت از علوم پایه بر عهده دولت‌هاست و استادان و پژوهشگران این حوزه از حمایت‌های ویژه برخوردارند. حتی چین، با وجود سرمایه‌گذاری گسترده در صنایع پیشرفته و حرکت در مرز فناوری، سرمایه‌گذاری عظیمی در علوم پایه و علوم بنیادی انجام داده و برای جذب پژوهشگران این حوزه تلاش می‌کند.
هشدار درباره رکود علوم پایه و کاهش استقبال دانشجویان
برزوئی با بیان اینکه علوم پایه در کشور طی حدود یک دهه گذشته با رکود جدی مواجه شده است، گفت: در برخی زیرنظام‌های آموزش عالی، رشته‌های علوم پایه در مقطع کارشناسی تقریباً از چرخه پذیرش دانشجو خارج شده‌اند. حتی در برخی دانشگاه‌های دولتی نیز ظرفیت رشته‌هایی مانند فیزیک، با وجود جایگاه علمی دانشگاه، به‌طور کامل تکمیل نمی‌شود. این وضعیت در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز مشاهده می‌شود و کاهش استقبال دانش‌آموختگان علوم پایه از ادامه تحصیل، نشانه‌ای جدی از تضعیف این حوزه است.
وی با اشاره به اینکه رهبر شهید در شرایط حساس کنونی و حتی در وضعیت جنگی کشور بر اهمیت علوم پایه تأکید کردند، این توجه را نشان‌دهنده شناخت عمیق ایشان از جایگاه علوم بنیادی در پیشرفت علمی و فناوری کشور دانست.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، مسئله اصلی در تقویت علوم پایه را فراتر از پیش‌بینی‌های اسناد بالادستی و مرتبط با میزان سرمایه‌گذاری و حمایت عملی از این حوزه دانست و گفت: تا جایی که اطلاع دارم، به‌جز بنیاد علم ایران و تا حدودی بنیاد ملی نخبگان، حمایت مالی گسترده و قابل‌توجهی از علوم پایه وجود ندارد. بنیاد علم ایران نیز در دوره مسئولیت من به تصویب شورا رسید و تشکیل شد و امروز از پژوهش‌های این حوزه حمایت می‌کند؛ بااین‌حال، منابع و ظرفیت حمایتی آن محدود است.
ظرفیت‌های علمی کشور و ضرورت ایجاد آینده شغلی برای دانش‌آموختگان علوم پایه
برزوئی با تأکید بر برخورداری ایران از ظرفیت‌های انسانی و دانشگاهی ارزشمند در علوم پایه، دانشگاه‌ها و گروه‌های علمی باسابقه، پژوهشگران برجسته، شبکه‌های بین‌المللی و دانش‌آموزان مستعد و مدال‌آور المپیادهای جهانی را بخشی از سرمایه ملی کشور برشمرد.
وی با اشاره به کاربردهای راهبردی علوم پایه در حل مسائل کشور، از بحران آب و فرونشست زمین تا امنیت غذایی، انرژی، امنیت سایبری، هوش مصنوعی، فناوری‌های کوانتومی و زیست‌فناوری را از جمله حوزه‌هایی دانست که علوم پایه می‌تواند در آن‌ها نقش‌آفرینی کند.
وی با انتقاد از تقابل‌انگاری میان علوم پایه و فناوری، تصریح کرد: علوم پایه نه‌تنها در مقابل فناوری نیست، بلکه موتور محرک آن است. بااین‌حال، یکی از چالش‌های جدی کشور، کاهش جذابیت این رشته‌ها و نبود آینده شغلی مطمئن برای دانش‌آموختگان آن‌هاست. حفظ سرمایه‌های انسانی علوم پایه، نیازمند ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار و تقویت مراکز پژوهشی است.
پیشنهاد تشکیل شورای عالی علوم پایه و اختصاص بودجه مستقل به تحقیقات بنیادی
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آغاز پیگیری‌های اجرایی برای عملیاتی‌کردن تأکیدات رهبر شهید بلافاصله پس از انتشار پیام ایشان درباره علوم پایه، گفت: در همین راستا، در چند ستاد تخصصی از جمله ستاد علم و تربیت و ستاد سلامت، کارگروه‌های ویژه‌ای تشکیل شده است.
وی ایجاد بورسیه ملی برای رتبه‌های برتر، پرداخت کمک‌هزینه تحصیلی به دانشجویان ممتاز، طراحی مسیر شغلی روشن برای دانش‌آموختگان علوم پایه، حمایت پنج‌ساله از گروه‌های پژوهشی ممتاز و تسهیل بازگشت و ماندگاری پژوهشگران ایرانی خارج از کشور را از مهم‌ترین اقدامات پیشنهادی در این زمینه برشمرد.
برزوئی همچنین تدوین سند ملی توسعه علوم پایه با افق ده‌ساله، تشکیل شورای عالی علوم پایه و اختصاص ردیف بودجه مستقل و شفاف برای تحقیقات بنیادی را ضروری دانست و بر لزوم ایجاد صندوق ملی حمایت از علوم پایه، شبکه ملی آزمایشگاه‌ها، مرکز ملی محاسبات علمی و تقویت زیرساخت‌های تخصصی در حوزه‌هایی مانند علوم کوانتومی، زیست‌شناسی محاسباتی و علوم مواد تأکید کرد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: نمی‌توان سرنوشت رشته‌های راهبردی علوم پایه را صرفاً بر اساس تعداد دانشجویان یا تقاضای بازار کار تعیین کرد؛ چراکه اهمیت این رشته‌ها فراتر از ملاحظات کوتاه‌مدت اقتصادی است. اگر بخواهیم علم، صنعت و فناوری کشور پیشرفت کند و بتوانیم خلأهای فناورانه را برطرف سازیم، ناگزیر از تقویت بنیان‌های علمی، تولید دانش بنیادی و سرمایه‌گذاری پایدار در علوم پایه هستیم.
