تحلیل قرآنی پرهیز از اختلاف و دودستگی در کلام رهبر شهید
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، کتاب «بر مدار میراث؛ روایت استمرار امانت» که به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی و دانشگاه امام صادق(ع) منتشر شده، مجموعهای از آثار و جستارهای میانرشتهای است که با محوریت نسبت میان سه مفهوم «امامت»، «میراث» و «استمرار» تدوین شده است. نویسندگان این مجموعه با بهرهگیری از رویکردهای الهیاتی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی، به بررسی چگونگی تداوم یک حقیقت تاریخی پس از شهادت امام شهید، حضرت آیت الله العظمی سید علی خامنهای و نحوه حضور آن در حافظه و حیات اجتماعی جامعه پرداختهاند.
در این کتاب امیر ذوقی، استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق(ع) در مقالهای با عنوان «تحلیل قرآنی پرهیز از اختلاف و دودستگی در کلام رهبر شهید» به بررسی جایگاه وحدت و پرهیز از تفرقه در منظومه فکری رهبران انقلاب پرداخته است. نویسنده با تکیه بر بیانات رهبر شهید و پیامهای اخیر رهبر انقلاب، این مسئله را در پرتو آیات قرآن بازخوانی میکند و نشان میدهد که از منظر قرآن، حفظ انسجام اجتماعی نه صرفاً یک توصیه سیاسی، بلکه ضرورتی دینی و راهبردی برای جامعه اسلامی است.
در این جستار، از ماجرای حضرت موسی(ع) و هارون(ع) تا نهی قرآن از تنازع، تأکید بر «اعتصام به حبلالله»، ضرورت اطاعت از «اولیالامر» و نقش امر به معروف و نهی از منکر، مجموعهای از مبانی قرآنی وحدت بررسی شده و در نهایت، نسبت این آموزهها با تأکیدات رهبران انقلاب بر پرهیز از اختلاف و تبدیل نکردن اختلافنظرها به تنازع و تفرقه تبیین شده است.
مشروح این مقاله را در ادامه بخوانید.
تحلیل قرآنی پرهیز از اختلاف و دودستگی در کلام رهبر شهید
امیر ذوقی
استایار علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق(علیهالسلام)
رهبر شهید انقلاب بارها و بارها بر وحدت و انسجام توده¬های مردم و مسئولان کشور و پرهیز از اختلاف و دودستگی تأکید داشتند. آخرین باری که ایشان بر این مطلب پای فشردند، پس از قضایا و آشوب¬های 18 و 19 دی ماه 1404 بود که عدّه¬ای، رئیسجمهور و دولت وقت را بهخاطر برخی مسائل موهوم یا واقعی به باد انتقاد گرفته و گاه از حدّ انتقاد نیز عبور کرده بودند. ایشان به فاصلۀ کمتر از ده روز از اغتشاش¬ها در 27/11/1404 در دیداری که با اقشار مختلف مردم به مناسبت سال¬روز مبعث پیامبر اعظم(ص) داشتند، در بخش پایانی سخنان خود فرمودند:
مطلب آخر من. در این حادثه، در مبارزۀ با این فتنۀ آمریکایی و صهیونی، مسئولان انتظامی و امنیّتی و سپاه و بسیج حقیقتاً جانفشانی کردند، واقعاً جانفشانی کردند؛ شب و روز نداشتند، تا توانستند فتنه را که با مقدّمات فراوان، با خرج هزینۀ فراوان دشمن به وجود آمده بود، به ¬کلّی پاک کنند و از بین ببرند. مسئولان کشور هم همه همکاری کردند. ملّت ایران هم حرف آخر را زد و بهطور قاطع قضیّه را تمام کرد؛ اما با وحدت. من توصیۀ همیشگی را می¬خواهم عرض بکنم: اولاً وحدت بین مردم حفظ بشود؛ دعواهای جناحی و سیاسی و خطّی و غیره بین مردم رواج پیدا نکند. با هم یکی باشید؛ در دفاع از نظام اسلامی، در دفاع از کشور ایران، ایران عزیز، همه با هم باشند، در کنار هم باشند.
مسئولان هم ــ مسئولان ذیربط در بخش¬های مختلف هم ــ حقیقتاً کار کردند. رئیسجمهور محترم و دیگر رؤسای کشور، فعالیت کردند؛ وسط میدان بودند و کار کردند. اینجور نباشد که چون بنده خبر ندارم از کاری که دیگری کرده، همینطور مدام ایراد کنم که آقا چرا چنین و چرا فلان [است]؛ نه، همه کار کردند. من از اینکه به رؤسای کشور، به رئیسجمهور و دیگران در یک چنین شرایط مهمّ بینالمللی و داخلی اهانت بشود، بهشدّت پرهیز می-کنم و نمی¬گذارم و منع می¬کنم، نهی می¬کنم کسانی را؛ حالا ممکن است در مجلس باشد، ممکن است بیرون مجلس باشد، ممکن است هر جا باشد. قدر اینها را ما بدانیم؛ قدر مسئولانی که وقتی یک چنین حادثهای برای کشور پیش میآید، از مردم کناره نمی-گیرند. گاهی ما در گذشته داشتهایم که مردم وسط میدان بودند، مسئولان تماشا می¬کردند، گاهی هم علیه مردم یک حرفی می-زدند. این دفعه، نه¬خیر، مسئولان در کنار مردم بودند، در بین مردم بودند، با مردم حرکت کردند، با همان هدف تلاش کردند، کار کردند. این باید قدرشناسی بشود؛ این خیلی مهم است. توصیۀ مؤکّد من نسبت به شخص رئیسجمهور و مسئولان قوا، رؤسای دیگر قوا و رؤسای فعّال کشور است؛ بگذارید اینها کارشان را بکنند، تلاششان را بکنند و خدمت بزرگی را که بر عهده دارند انجام بدهند.
رهبر انقلاب نیز در پیامی به مناسبت سالگرد افتتاح اولین دورۀ مجلس شورای اسلامی و آغاز سومین سال فعالیت مجلس دوازدهم در تاریخ 7/3/1405، پس از توصیۀ نمایندگان به رعایت تقوای فردی می¬نویسند:
ازجمله مصادیق تقوا، رعایت نعمت عظیم وحدت ملّی و انسجام بیبدیلی است که حول پرچم ایران اسلامی به ملّت بعثت-یافته ارزانی شده و در زمرۀ مهم¬ترین عوامل ظفر در مقابل شیطان بزرگ میباشد. شکر این موهبت، اهتمام آحاد ملّت خصوصاً نخبگان فکری و سیاسی از جمله نمایندگان مجلس به صیانت از این وحدت و پرهیز از اختلافات پوچ سیاسی و برجسته کردن تفاوتهای اجتماعی است.
طرح و نقشۀ کور دشمن پس از جنگ تحمیلی و فشار اقتصادی و محاصرۀ تبلیغاتی و سیاسی، ایجاد تفرقه و تجزیۀ اجتماعی برای جبران شکستهای میدان نظامی و به زانو درآوردن ملّت است و لازم است تکتک جانفدایانی که دل¬شان برای اسلام و انقلاب یا استقلال و سربلندی ایران میتپد، از این پس، بیش از پیش برای پاسداری از وحدت صفوف منسجم و بههمپیوستۀ ملّت اهتمام ورزند و اختلافات غیرموجّه و حتی موجّه را به تنازع و تفرقه تبدیل نکنند و قولاً و عملاً مظهر انسجام و یکپارچگی ملّت باشند، انشاءالله.
تأکید بر وحدت و پرهیز از تفرقه و دودستگی، نظایر بسیاری در کلام رهبران انقلاب دارد که دو پیام پیش¬گفته تنها نمونه¬های متأخّر و البته گویای آن است. در این گفتار کوتاه بنا داریم با توجه به پس¬زمینۀ قرآنی اندیشه¬های رهبران انقلاب که جایگاه حیاتی این موضوع بسیار مهمّ اجتماعی را در عرصۀ عمل به نحو ملموس و واقعی دریافته¬اند، اهمیت و لوازم آن را در قرآن کریم بازخوانی کنیم.
از دیدگاه قرآن کریم، دودستگی و گروه¬گروه شدن آحاد جامعه بهگونه¬ایکه رودرروی هم قرار گرفته و با هم به نزاع برخیزند، یکی از عذاب¬های الهی است (سوره انعام، آیه 65). یکی از سیاستهای فرعون که نمونۀ اعلای طاغوت در قرآن بهشمار می¬رود، همین القای اختلاف و دودستگی در جامعۀ آن زمان مصر بوده است (سوره قصص، آیه 4). اختلاف و دودستگی، نیروهای سازندۀ جامعه را تحلیل می¬برد و به جای تمرکز آحاد جامعه بر تأمین اهداف مشترک، آن¬ها را به سوی نزاع¬های بی¬حاصل و هدررفت سرمایه¬های اجتماعی سوق می¬دهد. در جریان بازگشت حضرت موسی(ع) از میقات، وقتی او با گوساله¬پرستی قوم خود مواجه شد، خشمگین از اینکه چرا هارون(ع) که او را جانشین خود در قوم قرار داده، در این بدعت بزرگ کوتاهی کرده، او را به سختی مورد عتاب و مؤاخذه قرار داد. اما اعتذاری که از هارون می¬شنود، گویا او را قانع می-سازد: «ترسیدم که بگویی میان بنیاسرائیل تفرقه انداختی و به گفتۀ من توجّهی نکردی» (سوره طه، آیات 92-94).
اینجا می¬بینیم حفظ وحدت و انسجام جامعه در غیاب «ولیّ» زمان بر اصلاح بدعتی که عبادت خدای نادیدنی را نشانه گرفته، اولویت می¬یابد. در نقطۀ مقابل، رسول خدا (ص) از اقامۀ نماز در مسجدی که به قصد تفرقه میان مؤمنان تأسیس شده است، نهی می¬شود (سوره توبه، آیات 107-108). در سوره انعام نیز خداوند پس از بیان چهارچوب ده¬مادّه¬ای از اُمّهات تعالیم دینی، بند آخر را به این نکته اختصاص می¬دهد که این راه مستقیم من است؛ از آن پیروی کنید و از پیروی راه¬های دیگر پرهیز کنید که شما را از راه خدا که باید بر آن مجتمع باشید، پراکنده خواهد ساخت (سوره انعام، آیات 151-153). این توصیه به عدم پراکندگی در دین در کنار اقامۀ آن، هستۀ اصلی تعالیم نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمّد صلوات الله علیهم اجمعین دانسته شده که خدا آنان را بدان توصیه کرده (سوره شوری، آیه 13) و مبتنی بر آن، کسانی که دین¬شان را دست-مآیه پراکندگی و تفرقه قرار داده¬ و گروه¬گروه شده¬اند را از «مشرکین» خوانده که آن¬ها را رابطه¬ای با رسول خدا (ص) نیست (سوره روم، آیات 30-32؛ سوره انعام، آیه 159).
خداوند مؤمنان را فرمان می¬دهد که همگی به ریسمان الهی چنگ زنند و پراکنده نشوند (سوره آل عمران، آیه 103). به آنان این نعمت خود را یادآور می¬شود که با هم دشمن بودند و این خدا بود که بین آن¬ها انس و الفت برقرار کرد و آنان را با هم «برادر» ساخت (همانجا) و اگر لطف و نعمت خدا نبود، جامعۀ پر از دشمنی و نقارِ جاهلیت بر لبۀ پرتگاه آتش بود که هر آن فروپاشی¬اش انتظار می-رفت (همانجا). خداوند نظام حاکم بر رابطه بین مؤمنان را تنها بر محور «برادری» تعریف میکند (إنّما المؤمنون إخوةٌ) (سوره حجرات، آیه 10) و از همین¬رو اکیداً از مؤمنان می¬خواهد در درگیری-های بین افراد یا گروههای مؤمن میانجی¬گری کرده و کار را با رعایت عدل و قسط به صلح بکشانند (سوره حجرات، آیات 9-10). همین مناط «برادری» است که با آن از غیبت برادر مؤمن نهی شده (سوره حجرات، آیه 12) و حتّی بهرغم بهرسمیت شناختن حقّ قصاص برای ولیّ دم، او را به عفو و درگذشتن از قصاص برادرش تشویق میکند (سوره بقره، آیه 178).
خداوند مؤمنان را از نزاع و درگیری با هم نهی میکند چراکه نزاع و درگیری باعث سستی در نظام اجتماعی شده و اُبهت و شکوه مسلمانان را در چشم دشمنانشان از بین می¬برد (سوره انفال، آیه 46). قرآن یکی از دلایل شکست در جنگ احد را در کنار دنیاخواهی عده¬ای از مسلمانان، همین نزاع بر سر باقی ماندن بر تنگۀ احد می-داند (سوره آل عمران، آیه 152). فرمان قرآن در هنگام رخداد این نزاع¬ها و درگیری¬ها کاملاً روشن است: اطاعت از خدا، رسول خدا و کسانی از مؤمنان که عهده¬دار امور آنان شده¬اند، و ارجاع امور اختلافی به آن¬ها (سوره نساء، آیه 59؛ سوره انفال، آیه 46). اگر اخباری در جامعه مبنی بر حرکاتی از سوی دشمن یا امنیت ظاهری جبهه¬ها رسید، نباید آن را بیدرنگ در جامعه جار زد و در بوق و کرنا کرد؛ بلکه باید موضوع به رسول خدا(ص) و کسانی که عهده¬دار امور مؤمنان هستند، ارجاع شود تا آن¬ها با استفاده از اطلاعات درست، تصمیم صحیح و شایسته را بگیرند (سوره نساء، آیه 83).
دو نکتۀ مهم در سیاق آیات نهی از تفرقه و پراکندگی (سوره آل عمران، آیات 103-105) باید مورد توجّه ویژه قرار گیرد: اعتصام به ریسمان الهی که با توجّه به توضیحات پیش¬گفته مصداق قطعی آن اطاعت از خدا، رسول خدا و «أولی الأمر» است، و دوم وجود گروهی از مؤمنان که مردمان را دعوت به خیر کرده، آن¬ها را به «معروف» فرمان داده و از «منکر» نهی کنند (سوره آل عمران، آیه 104). خداوند این گروه را بهترینِ مردمان دانسته (سوره آل عمران، آیه 110) و حتی برخی از اهل کتاب را در کنار ایمان به خدا و روز واپسین و شتاب در انجام کارهای خیر، دارای این ویژگی ذکر کرده است (سوره آل عمران، آیات 113-114).
این بدان معنا است که در جامعۀ اسلامی دو امر باید پیوسته مورد تأکید قرار گیرد: پیروی و تبعیت از «أولی الأمر»، و فراخوان پیوسته به امور خیر و «معروف» و نهی از آنچه که در دین الهی «منکر» خوانده شده است. یا بهعبارتی روشن¬تر: روحیۀ پذیرش و پیروی از «أولی الأمر» حتّی در جاهایی که با اجتهاد شخصیِ برخی خواصْ همسو نباشد و تبیین پیوستۀ «معروف¬»ها و «منکر»ها برای جامعه¬ای که بهشدت زیر هجمۀ دنیاسالاری نظام سلطه است و البته داشتن تشکیلاتی که با آشنایی با ظرایف دعوت فرهنگی و بهره بردن از ظرفیت¬های علوم روز در حوزۀ روان¬شناسی، جامعه-شناسی، علوم شناختی و فرهنگ بتواند وظیفۀ امر به «معروف» و نهی از «منکر» را پیش ببرد.
اکنون در بازگشت به کلام رهبران انقلاب میتوان اهمیت آنچه را که رهبر شهید «توصیۀ همیشگی خود» خوانده¬اند، بهتر فهمید. توصیۀ آن رهبر شهید این بود که «وحدت بین مردم حفظ شود. در دفاع از نظام اسلامی، در دفاع از کشور ایران، همه با هم باشند؛ در کنار هم باشند» (بیانات رهبر شهید در دیدار اقشار مختلف مردم، 27/11/1404). هم ایشان بود که علت شکست فتنۀ آمریکایی - صهیونی 18 و 19 دی ماه را در کنار جان¬فشانی¬های مسئولان انتظامی، امنیتی، سپاه و بسیجْ، همکاری همۀ مسئولان کشور و وحدت ملّت ایران تحلیل می¬کنند و می¬گویند: «ملّت ایران هم حرف آخر را زد و بهطور قاطع قضیّه را تمام کرد؛ اما با وحدت» (همانجا).
در ادامۀ همین راه روشن، خَلَف صالح ایشان نیز ضمن تذکر این نکته که «طرح و نقشۀ کور دشمن پس از جنگ تحمیلی و فشار اقتصادی، ایجاد تفرقه و تجزیۀ اجتماعی است»، همۀ آحاد ملّت و به خصوص نخبگان فکری و سیاسی را به صیانت از وحدت ملّی و پرهیز از اختلافات پوچ سیاسی و برجسته کردن تفاوتهای اجتماعی دعوت میکند (پیام رهبر انقلاب به مناسبت سالگرد افتتاح اولین دورۀ مجلس شورای اسلامی، 7/3/1405). ایشان با اشارۀ ضمنی به توالی آیات 102 و 103 سوره آل عمران، یکی از مصادیق تقوا را رعایت نعمت عظیم وحدت ملّی و انسجام بی¬بدیلی می¬داند که حول پرچم ایران اسلامی به ملّت بعثت¬یافته ارزانی شده و ضمن تأکید چندباره بر حفظ وحدت، به همۀ جان¬فدایانی که دل¬شان برای اسلام و انقلاب یا استقلال و سربلندی ایران می¬تپد، توصیه می-کنند که: «بیش از پیش برای پاسداری از وحدت صفوف منسجم و بههمپیوستۀ ملّت اهتمام ورزند و اختلافات غیرموجّه و حتی موجّه را به تنازع و تفرقه تبدیل نکنند» (همانجا).
این همان پیام روشن قرآن است که پیش از این از آن سخن گفتیم: ﴿ وَأَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ ﴾ (سوره انفال، آیه 46). امید که جامعۀ ما در این برهۀ حساس تاریخی و در پاسداشت میراث آن رهبر شهید، حفظ وحدت و انسجام میان مردم و مسئولان را که در پذیرش و پیروی از رهبر معظّم انقلاب میسر می¬شود، بر همۀ اختلاف ¬نظرها، سلیقه¬ها و حتی اجتهادهای شخصی یا گروهی اولویت دهد تا بتواند در مقابله با کید و مکر نظام سلطه مسیر خود را به سمت قلّه¬ای که نظام توحیدی قرآن ترسیم کرده، به سلامت طی کند انشاءالله.
