واکاویِ دلالتهای راهبردی «تشییع قائدِ شهید»؛ از بازتولید سرمایه اجتماعی تا تثبیت اقتدار نرم و امتسازی
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، تشییع پیکر رهبران و شخصیتهای بزرگ، در فرهنگ اسلامی و انقلابی، صرفاً آیینی برای بدرقه یک فرد نیست؛ بلکه رخدادی اجتماعی، سیاسی و تمدنی است که میتواند بر معادلات داخلی و حتی بینالمللی اثرگذار باشد. این مناسک، هنگامی که با حضور گسترده مردم و بر پایه یک گفتمان مشترک شکل میگیرد، به عرصهای برای نمایش سرمایه اجتماعی، انسجام ملی، قدرت نرم و بازتولید هویت جمعی تبدیل میشود. از همین منظر، حجتالاسلام والمسلمین دکتر مرتضی فخار شاکری در این نوشتار، با تکیه بر آموزههای روایی و مبانی فقه سیاسی، میکوشد دلالتهای راهبردی «تشییع قائد شهید» را واکاوی کرده و نشان دهد که چگونه این رویداد میتواند در تقویت اقتدار ملی، تثبیت مرجعیت روایت، تعمیق همبستگی اجتماعی و پیشبرد فرآیند امتسازی نقشآفرین باشد.
مشروح این یادداشت را در ادامه بخوانید:
واکاویِ دلالتهای راهبردی «تشییع قائدِ شهید»؛ از بازتولید سرمایه اجتماعی تا تثبیت اقتدار نرم و امتسازی
حجت الاسلام و المسلمین دکتر مرتضی فخار شاکری
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید مطهری و پژوهشگر پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی
درآمدی بر مبانی روایی اقتدارآفرینی
«...سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ: إِيَّاكُمْ أَنْ تَعْمَلُوا عَمَلًا يُعَيِّرُونَّا بِهِ... كُونُوا لِمَنِ انْقَطَعْتُمْ إِلَيْهِ زَيْناً وَ لَا تَكُونُوا عَلَيْهِ شَيْناً... وَ اشْهَدُوا جَنَائِزَهُمْ وَ لَا يَسْبِقُونَكُمْ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْخَيْرِ فَأَنْتُمْ أَوْلَى بِهِ مِنْهُمْ...» (الکافی، ج۲، ص۲۱۹)
«مبادا کاری کنید که ما را به آن سرزنش کنند... برای کسی که به او منسوب هستید مایه زینت باشید و مایه ننگ او مباشید... در تشییع جنازههایشان حضور یابید و مبادا آنان در هیچ کار خیری بر شما پیشی گیرند، چرا که شما به آن سزاوارترید.»
مقدمه: عزت ملّی به مثابه حیثیتِ تقییدیِ حکمرانی
در ادبیات فقه سیاسی و جامعهشناسی راهبردی، «اقتدار» و «عزت»، مفاهیمی انتزاعی نیستند؛ بلکه اصولی بنیادین و حیثیاتی تقییدی به شمار میروند که قوام، بقا و جایگاه بینالمللیِ هر جامعهای در گرو تحقق آنهاست. هیچ نظام سیاسی پویایی نمیتواند در مناسبات اجتماعی، دیپلماتیک و ژئوپلیتیک خود، از مؤلفه «عزت» چشمپوشی کند. یکی از کانونهای اصلی جوشش اقتدار و بازیابی روحیه جمعی در جوامع، پاسداشت و تکریم قهرمانان و نمادهای فداکاری آن ملت است.
ایرانِ اسلامی در شرایطی قرار دارد که بهمنظور استحکام پایههای اقتدار و توسعه عمق راهبردی خویش، در ساحتهای سهگانه «میدان»، «دیپلماسی» و «خیابان» کنشگری فعالی دارد. در این میان، مناسک باشکوه تشییع پیکر «آقای شهید ایران»، نه صرفاً یک آیین سوگواری، بلکه یک «عملیات راهبردی» است که نقشی بیبدیل در تصعید اقتدار و عزت نظام اسلامی ایفا میکند.
با ابتناء بر کلام نورانی حضرت امام صادق علیه السلام، میتوان ابعاد و پیامدهای این رویداد عظیم را در سه محور تحلیلی زیر صورتبندی کرد:
۱. قدرت نرم و تألیف قلوب:
مطابق این حدیث شریف، تشییع به خودیِ خود واجد ظرفیتی بینظیر برای «تألیف قلوب» و همگرایی اجتماعی است. در ادوار مختلف، تشییع پیکر شهدای شاخص، نقطهی عطفی در تغییر محاسبات دشمن و معادلات سیاسی بوده است. شخصیتی ذوابعاد که بیش از شش دهه از عمر شریف خویش را وقف اعتلای اسلام و انقلاب کرده است، شهادتش نیز لاجرم پیامدهایی چندوجهی و عمیق خواهد داشت. چنانکه در اسفند ماه خون این شهید والا مقام سبب تقویت سرمایهی اجتماعی گردید، تشییع پیکر مطهرش نیز در دوران سکوت ظاهری میدان نبرد، میتواند خونی تازه به رگهای ایران مقاوم سریان دهد و به عنوانِ بالاترین سطح از «قدرت نرم»، مناسبات داخلی و خارجی را متأثر سازد.
۲. جنگ شناختی و هژمونیِ روایتِ اول:
فرازِ عمیقِ «مبادا دیگران در کار خیر بر شما پیشی گیرند»، در تطبیق با اقتضائاتِ زمانه، دلالتی روشن بر حوزه رسانه و «جنگ شناختی» دارد. در عصر حاضر، روایتگریِ یک رویدادِ حق، خود مصداق اتمّ کار خیر و تکلیفِ اجتماعی است. دستگاههای رسانهای و نخبگان جامعه اسلامی نباید اجازه دهند که جریان رقیب در بازنمایی این حضور حماسی پیشدستی کند. در دست گرفتنِ «مرجعیتِ روایتِ اول» و مخابره هوشمندانهی این حماسه به افکار عمومیِ جهان، مانع از تحریفِ واقعیت توسط رسانههای معاند، شده و تثبیتکنندهی پیام اقتدار ملت است.
۳. حکمرانیِ مناسک و نفیِ وَهن
بخش آغازین روایت، خطابی راهبردی به کلیتِ جامعه (اعم از آحاد مردم و دستگاههای حاکمیتی) است. برگزاری تشییعی در این سطح از گستردگی، نیازمند بالاترین سطح از دقت، ظرافت، و «مدیریتِ هوشمندِ تجمعات» است. هرگونه قصور در نظمبخشی، ایمنی یا شئوناتِ مراسم که به بینظمی یا آسیب بینجامد، میتواند دستاویزی برای طعنِ دشمنان (يُعَيِّرُونَّا بِهِ) گردد. بنابراین، همبستگی دولت و ملت در برگزاریِ بینقصِ این مناسک، ترجمانِ عملیِ «زینت بودن برای مکتب» است و بهت و حیرتِ ناظران جهانی را از این حجمِ دلدادگی و شکوهِ سازمانی در پی خواهد داشت.
برآیندِ راهبردی: تشییعِ امتساز
در نهایت، چنانچه این رویداد عظیم با درکِ صحیح از الزاماتِ پیشگفته محقق شود، کارکردهای استراتژیک زیر را برای جمهوری اسلامی ایران به ارمغان خواهد آورد:
1- تجدید و تعمیقِ انسجام و همبستگی ملی.
2- ارتقای تصاعدیِ سطح بازدارندگیِ امنیتی در برابر تهدیدات.
3- حفظِ ابتکار عمل و ایجادِ پشتوانه و عقبهای قدرتمند برای سربازانِ عرصه دیپلماسی و میدان.
4- استحکامِ پایههای اقتدار نرمِ نظام در عرصه بینالملل.
5- تجلیِ یک رفراندومِ عینی و ساختاریافته در حمایت از گفتمان مقاومت و نظام اسلامی.
و در یک کلام، این تشییعِ حماسی، به نقطهعطفی در مسیر مستمر «امتسازی» و حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی مبدل خواهد شد.