سلطانی احمدی در نشست علمی عاشورا در منظومه فکری امام خمینی(ره)/ پیوند عاشورا و نهضت امام خمینی؛ روایتی ماندگار در حافظه تاریخی مردم ایران است

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، مجتبی سلطانی ‌احمدی، دانشیار دانشگاه پیام‌ نور و مدیر گروه تاریخ پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، در نشست علمی «عاشورا در منظومه فکری امام خمینی(ره)» که به همت این پژوهشگاه برگزار شد، به تبیین پیوند معنایی قیام امام خمینی با واقعه عاشورا در حافظه جمعی جامعه ایران، توجه ویژه امام به ماه محرم و نیز ماهیت جهانی پیام عاشورا در اندیشه ایشان پرداخت.

نهضت سیاسی-دینی امام خمینی در افق معنایی عاشورا فهم شده است

سلطانی ‌احمدی اظهار کرد: از سال ۱۳۴۲ تاکنون، در فرهنگ عمومی و حافظه جمعی جامعه ایران نوعی پیوند معنایی  میان نهضت امام خمینی و قیام عاشورا شکل گرفته و به ‌تدریج تثبیت شده است. این پیوند صرفاً در سطح تحلیل‌های نخبگانی باقی نمانده، بلکه بیش از همه در عرصه فرهنگ آیینی و مردمی بازنمایی شده است؛ جایی که نوحه‌ها، شعارهای مذهبی، پرده‌نوشته‌ها، شمایل‌ها و دیگر نمادهای عاشورایی، شخصیت و مبارزه امام خمینی را در افق معنایی قیام امام حسین(ع) تفسیر کرده‌اند.

در این چارچوب، بسیاری از کنش‌های انقلابی و دینی مردم با زبان عاشورا معنا یافته و از همین رهگذر، نهضت امام خمینی در ذهنیت عمومی جامعه به مثابه استمرار الگوی تاریخی ظلم‌ستیزی، شهادت‌طلبی، رهبری دینی و مقاومت حسینی فهم شده است. استمرار این بازنمایی از دهه ۱۳۴۰ تاکنون نشان می‌دهد که عاشورا در فرهنگ شیعی ایران صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه الگویی زنده و فعال برای فهم تحولات اجتماعی و دینی در حافظه تاریخی جامعه به شمار می‌آید.

در واقع، پیوند میان قیام امام خمینی و قیام امام حسین(ع) را می‌توان نوعی تداوم نمادین در فرهنگ شیعی ایران دانست؛ تداومی که در آن نهضت سیاسی-دینی امام خمینی در افق معنایی عاشورا فهم و بازنمایی شده و از سال ۱۳۴۲ تا امروز در حافظه آیینی، عاطفی و هویتی جامعه ایرانی استمرار یافته است.

تداوم نمادین پیوند قیام امام خمینی و عاشورا در نوحه‌ها از سال ۴۲ تا ۱۴۰۵

وی افزود: این پیوند در حافظه تاریخی مردم ایران را می‌توان در نوحه‌ها و شعارهای دسته‌های عزاداری در ایام محرم نیز مشاهده کرد. برای نمونه، در سال ۱۳۴۲ دسته‌های عزاداری چنین می‌خواندند:

«قم گشته کربلا، هر روز عاشورا

فیضیه قتلگاه، خونِ جگر علما

واویلا واویلا

خمینی خمینی، خدا نگهدار تو

بمیرد بمیرد دشمن جبار تو».

به گفته او، حتی در نوحه‌های محرم سال ۱۴۰۵ نیز این پیوند همچنان دیده می‌شود. در یکی از این نوحه‌ها آمده است:

«از گوشه‌ی جماران تا خطه‌ی خراسان

باید فقط بگریم چون ابر در بهاران

کز سنگ ناله خیزد روز وداع یاران

دلتنگ قائد خود، دلتنگ مقتداپیم».

سلطانی‌احمدی ادامه داد: این استمرار آیینی را حتی در فضاهای فرهنگی نیز می‌توان مشاهده کرد. برای مثال، در مجتمع‌های فرهنگی ـ مذهبی مانند مجتمع تجاری مهستان، که از مراکز عرضه کالاهای فرهنگی و مذهبی در تهران به شمار می‌آید، بخشی از تولیدات فرهنگی با بهره‌گیری از نمادهای عاشورایی میان قیام امام حسین(ع)، شخصیت امام خمینی و انقلاب اسلامی پیوند معنایی برقرار کرده‌اند.

جوهره شخصیتی امام خمینی با باطن زیارت عاشورا پیوندی عمیق داشت.

وی در ادامه به یکی دیگر از ابعاد عاشورا در منظومه فکری امام خمینی اشاره کرد و گفت: تقید عملی ایشان به شعائر و مناسک حسینی در ماه محرم از نکات مهم در این زمینه است. بر اساس خاطرات همراهان امام، ایشان در دهه نخست محرم هر روز زیارت عاشورای معروفه را با صد مرتبه سلام و صد مرتبه لعن قرائت می‌کردند.

بنا بر روایت مرحوم آیت‌الله سید عباس خاتم یزدی، امام خمینی معمولاً تا هفتم محرم در نجف بودند و پس از آن به کربلا مشرف می‌شدند و تا سیزدهم محرم در آنجا اقامت داشتند. در همان روزهایی که در نجف حضور داشتند، روزانه دو بار به حرم امیرالمؤمنین(ع) مشرف می‌شدند؛ روزها برای قرائت زیارت عاشورا و شب‌ها که از برنامه‌های همیشگی ایشان بود برای خواندن زیارت امین‌الله و زیارت جامعه کبیره.

امام در کربلا نیز با وجود ازدحام جمعیت و شرایط جسمانی، در ایام محرم روزانه دو بار به زیارت حرم سیدالشهدا(ع) می‌رفتند. این رفتار، سیره مستمر امام خمینی در طول سیزده سال اقامت ایشان در عراق بود. حتی در نوفل‌لوشاتو نیز، با وجود شتاب روزافزون حوادث انقلاب در ایران، ایشان به قرائت زیارت عاشورا در دهه محرم مقید بودند. در واقع، می‌توان گفت جوهره شخصیتی امام خمینی با باطن زیارت عاشورا پیوندی عمیق داشت.

عاشورا در نگاه امام خمینی الگویی الهام‌بخش برای همه آزادگان جهان است

در منظومه فکری امام خمینی، پیام عاشورا ماهیتی جهانی دارد. در اندیشه ایشان، عاشورا صرفاً یک واقعه شیعی نیست، بلکه الگویی عام برای همه مظلومان و آزادگان جهان به شمار می‌رود. از این منظر، عاشورا الگویی الهام‌بخش برای مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی در طول تاریخ است.

نگرش امام به نهضت حسینی بر پایه تفسیری سیاسی و حماسی از واقعه عاشورا شکل گرفته بود؛ تفسیری که توانست در میان توده‌های مردم ایران و حتی در سطح منطقه نیز جریان پیدا کند.

امام خمینی در پیام تاریخی خود در محرم سال ۱۳۵۷، ضمن رد مشروعیت نظام شاهنشاهی و تأکید بر ضرورت سقوط این حکومت وابسته، از عاشورا به عنوان الگوی مبارزه یاد کردند. ایشان در ابتدای این پیام با عبارت مشهور «با حلول ماه محرم، ماه حماسه و شجاعت و فداکاری آغاز شد؛ ماهی که خون بر شمشیر پیروز شد»، قیام امام حسین(ع) را الگویی عینی برای حرکت توده‌ها در درهم شکستن هیمنه رژیم پهلوی معرفی کردند.