گفتگو با دکتر فرشته معتمد لنگرودی/ الگوی زینبی به معنای محدود کردن رسالت زن به صبر و تحمل رنج و فداکاری یک‌سویه نیست
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی، فرشته معتمد لنگرودی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در گفتگو با روابط عمومی این پژوهشگاه در تحلیل پیام رهبر انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و روز پرستار که به نقش زنان اشاره شده بود، با اشاره به نقش حضرت زینب (س) در واقعه کربلا، اظهار کرد: آن حضرت در جریان واقعه عاشورا و حوادث پس از آن، در اوج مصائب و رنج، با صبر و شجاعت هم نقش حمایت از بازماندگان و کودکان را به عهده گرفتند و با ایراد خطبه‌ها و موضع‌گیری‌های رسا در کوفه و شام، در برابر قدرتی که درصدد تحریف حقیقت بود، نقشی تبیینی و آگاهی‌بخشی را ایفا کردند.
وی با بیان اینکه الگوی زینبی برای زنان امروز یک الگوی چندبعدی است، افزود: زن امروز در خانواده از طریق مهرورزی، تربیت مسئولانه و تقویت پیوندهای عاطفی و اخلاقی نقش‌آفرینی می‌کند. در عرصه اجتماعی نیز با مشارکت در حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، فعالیت‌های علمی و فرهنگی و ارائه خدمات تخصصی، از جمله در حوزه پرستاری و سلامت، در ارتقای کیفیت زندگی و تقویت همبستگی اجتماعی سهم دارد. همچنین در عرصه‌های علمی و فرهنگی هم به‌صورت آگاهی‌بخشی و دفاع مستدل از حقیقت به ایفای نقش می‌پردازد. حتی در شرایط بحرانی با حفظ آرامش و تقویت امید و پذیرش مسئولیت اجتماعی، مسئولیت می‌پذیرد.
حضرت زینب(س) الگویی چند بُعدی به زن مسلمان می‌دهد
معتمد لنگرودی با اشاره به پیام مقام معظم رهبری به مناسبت میلاد حضرت زینب کبری (س) بیان کرد: در این پیام، رهبر انقلاب، شفقت و خیرخواهی و صبوری آن حضرت را نسبت به مظلومان و از سوی دیگر موضوع صلابت و شجاعت ایشان را مطرح کردند که در واقع همان موضوع نقش‌آفرینی چندبعدی زن در جامعه است.
وی با تأکید بر اینکه حضور اجتماعی زن مسلمان دو بُعد معنادار و مکمل دارد که همین ابعاد را در منطق و الگوی حضرت زینب (س) مشاهده می‌کنیم، افزود: الگوی زینبی به معنای محدود کردن رسالت زن به صبر و تحمل رنج و فداکاری یک‌سویه نیست. صبر حضرت زینب (س) صبری منفعل در برابر ظلم نیست، بلکه توانایی تشخیص این بانوی بزرگوار در بزنگاه‌های تاریخی است. بنابراین الگو و خطی که ایشان برای بانوان مشخص می‌کند، توانایی حفظ جهت‌گیری اخلاقی و تشخیص وظیفه در شرایط دشوار و بزنگاه‌های تاریخی است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ادامه داد: شجاعت زینب کبری (س) فقط در میدان خطر نیست، بلکه این شجاعت می‌تواند در گفتن حقیقت و مقابله با تحریف باشد. چنین نقشی را زنان در دوران دفاع مقدس سوم ایفا کردند که به‌عنوان کنشگری کلیدی با تولید معنا در مقابل روایت‌های دروغین و منحرف، ایستادند.
زنان ایران در میدان از شخصیت حضرت زینب(س) الگو گرفته‌اند
وی تصریح کرد: زنان با تفقه و ژرف‌اندیشی در میادین حضور فعال داشتند و مانع از آن شدند که پیروزی‌های رزمندگان در میدان نبرد، به ناروایتی تبدیل شود. در واقع، بانوان ایرانی با حضور آگاهانه و مسئولانه در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی، در تبیین ابعاد انسانی و اجتماعی تحولات و انتقال تجربه‌های جمعی نقش‌آفرینی می‌کنند. این حضور می‌تواند به جلوگیری از تحریف رویدادها، حفظ حافظه جمعی و انتقال معانی و ارزش‌های مرتبط با مقاومت به نسل‌های بعد کمک کند. از این منظر، نقش‌آفرینی زنان را باید یکی از جلوه‌های عاملیت اجتماعی آنان در مواجهه با بحران‌ها دانست. این کنشگری و عاملیّت، ریشه در الهیات و تاریخ شیعه دارد. همان‌طور که واقعه عاشورا با شهادت امام حسین (ع) به پایان رسید، اما استمرار این قیام، مدیون مدیریت و تفقه حضرت زینب (س) بود.
معتمد لنگرودی افزود: خطبه آن حضرت در کوفه و شام، روایت دروغین بنی‌امیه را از واقعه عاشورا به چالش کشید و حافظه جمعی مسلمانان را فعال کرد. بنابراین اینکه در پیام رهبر انقلاب، حضور بانوان و دختران ایرانی با قید زینبی توصیف می‌شود، در واقع یک صورت‌بندی هویتی، ارزشی و الهیاتی از مشارکت اجتماعی زنان در عصر کنونی مطرح می‌شود.
وی تأکید کرد: بنابراین حضور زینبی زنان در ابعاد مختلف است؛ در سطح اخلاقی و انسانی به معنی حضور با شفقت و خیرخواهی نسبت به آسیب‌دیدگان یا نسبت به اعضای خانواده است و در سطح معرفتی یا تبیینی همان نقش ژرف‌اندیشی است که بانوان در میادین از خود بروز و ظهور دادند. این کنشگری اجتماعی بعد تمدنی نیز دارد که از زنان ایرانی در خیابان‌های ایران مشاهده کردیم.
بازسازی هویت زن مسلمان با الگوگیری از حضرت زینب(س)
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: بنابراین می‌توان گفت که حضرت زینب (س) یک الگوی تمدنی و یک ظرفیت بی‌بدیل برای بازسازی هویت زن مسلمان در جهان معاصر هستند. ایشان تنها عنصر مکمل در نهضت عاشورا نیست، بلکه کنشگری معنادار در شکل‌گیری گفتمان مقاومت، هویت‌خواهی و عدالت‌محوری است.
وی با تأکید بر اینکه شخصیت حضرت زینب کبری (س) یک نقطه عزیمت زن مسلمان در رویارویی با بحران‌های هویتی و چالش‌های تمدنی مانند جنگ کنونی ایران است، افزود: شخصیت آن حضرت را به‌عنوان تداوم‌بخش حقیقت‌طلبی و عاملیت برای حفظ حافظه جمعی بازنمایی می‌کنیم و امروز می‌توانیم مبنای بازتولید گفتمان زن مسلمان در تمدن نوین اسلامی را بر مبنای الگوی شخصیتی آن حضرت قرار دهیم.
معتمد لنگرودی به نقش زنان در بعثت تاریخی ملت ایران اشاره کرد و گفت: بعثت به معنای نوعی بیداری، برانگیختگی و ظهور ظرفیت‌های نهفته یک ملت است؛ وضعیتی که جامعه را از انفعال فاصله می‌دهد و توانایی‌های ملت را در مواجهه با شرایط دشوار، خود را برای کنش جمعی، حفظ هویت و دفاع از ارزش‌هایش، آشکار می‌کند.
وی افزود: همان‌طور که رهبر معظم انقلاب نیز در پیام خود بیان کردند، نقش زنان در دفاع مقدس یک بیداری و یک بعثت و خودآگاهی بود که فقط به حضور در خیابان‌ها و اجتماعات عمومی محدود نمی‌شود. زنان در این تحولات اجتماعی با ژرف‌اندیشی در مسیرها و نقش‌آفرینی‌های متعدد حضور فعال داشتند که این حضور هم در حوزه مراقبت و حمایت از خانواده و دیگران باشد یا فعالیت‌های رسانه‌ای یا سازماندهی کمک‌های مردمی.
ضرورت فراهم کردن بستر مشارکت اجتماعی زنان در همه ابعاد
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به اینکه مقاومت فقط جنبه نظامی ندارد، توضیح داد: ابعاد دیگری از مقاومت در اجتماع، فرهنگ و در زندگی انسان تعریف می‌شود. اینکه مقام معظم رهبری به بر مشارکت بانوان اشاره می‌کنند، این مشارکت صرفاً مربوط به فعالیت زنان در شهرها و مراکز سیاسی بزرگ مربوط نیست. ظرفیت اجتماعی کشور در محله‌ها، روستاها یا شهرهای کوچک، شبکه‌های محلی و ... هم باید در تبیین نقش زینبی زنان مورد توجه قرار گیرند.
وی ادامه داد: نباید بین زنان روستایی و زنان شهری تمایز قائل شویم. زنان روستایی در عرصه‌های تخصصی حضور دارند؛ مانند زنان شهری که در شبکه‌های محلی و فعالیت‌های داوطلبانه حضور خود را ثبت می‌کنند.
معتمد لنگرودی گفت: نکته اصلی این است که حضور زنان چه در شهر و چه در روستا، تنوع بسترهای مشارکت زنان را نشان می‌دهد و از همین رو باید ظرفیت‌های بانوان در همه ابعاد سنجیده شود. مشارکت‌های محلی زمانی به سرمایه اجتماعی تبدیل می‌شود که با همکاری و اعتماد و دسترسی به اطلاعات معتبر و امکان اثرگذاری واقعی همراه باشد.
وی خاطرنشان کرد: بنابراین اگر قرار است نقش‌آفرینی زنان در شهرها و روستاها پایدارتر باشد، باید زمینه‌های مشارکت آنان بیش از پیش تقویت شود همان‌طور که رهبر معظم انقلاب به این نقش‌آفرینی توجه داشتند.
