مشروح سخنان دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران درباره اهمیت علوم پایه
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست «تکاپوی علمی ایران معاصر؛ واکاوی نسبت دانش و اقتدار ملی در گفتمان انقلاب» با تحلیل پیام رهبر معظم انقلاب به مدال‌آوران و نخبگان علمی و ورزشی و سخنرانی دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.
رهبر معظم انقلاب در پیام خود به مدال‌آوران و نخبگان علمی و ورزشی، با اشاره به سابقه تمدن کهن ایران و دو قرن عقب‌ماندگی دوران قاجار و پهلوی، تأکید کردند که تجربه دو جنگ اخیر ثابت کرده خیزش علمی جدید باید «عمیق و پرشتاب» باشد.
ایشان در این پیام، از جمله دو نکته را مورد توجه قرار دادند: نخست، وجود برنامه‌ای جدی و عملی برای رشد علوم پایه و علوم انسانی؛ چراکه «هر ملتی که به جایی رسیده، از علوم پایه رسیده» و کشور بدون توسعه در این علوم همواره عقب می‌ماند. دوم، تمرکز بر حقایق کشف‌نشده، مرزشکنی در علوم پایه و مسابقه دائمی برای حل مسائل حل‌نشده، خصوصاً در ریاضیات.
نصیحت‌هایی که بی‌پیگیری ماند
دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران، در نشست «تکاپوی علمی ایران معاصر؛ واکاوی نسبت دانش و اقتدار ملی در گفتمان انقلاب»، با اشاره به نصیحت‌های فراوان رهبر شهید انقلاب در این زمینه گفت: ایشان نصیحت‌های زیادی کردند که همه درجه یک و بدون استثنا بود، اما به‌دلیل عدم پیگیری، هیچ‌کدام مورد توجه قرار نگرفت.
علوم پایه، سرمایه است
گلشنی با اشاره به تأکید رهبر شهید بر علوم پایه گفت: هر وقت برای جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی خدمت ایشان می‌رسیدیم، می‌فرمودند علوم پایه مثل یک سرمایه است و مهندسی و بقیه رشته‌ها مثل پول توجیبی‌اند و کاربردهای همان سرمایه به شمار می‌روند. این نکته را ایشان مکرر می‌فرمودند و من در کشور هیچ‌یک از رجال را ندیدم که چنین سخنی بگوید.
این استاد ممتاز دانشگاه شریف با بیان اینکه سال‌ها پیش آن سال به‌عنوان سال علوم پایه اعلام شد، اما جز شعار کاری انجام نشد، گفت: تنها اقدام عملی، کنفرانسی بود که دکتر لنکرانی در دانشگاه علوم پزشکی شیراز درباره کاربرد علوم پایه در پزشکی برگزار کرد.
از کشف علمی تا کاربرد
وی با ذکر نمونه‌هایی از فاصله میان کشف علمی و کاربرد آن گفت: پدیده NMR در تحقیقات فیزیک کشف شد، اما سی سال بعد در پزشکی به کار رفت. ترانزیستور در سال ۱۹۴۷ از فیزیک کوانتوم به دست آمد و بعدها وسایلی با آن ساخته شد. اینشتین در سال ۱۹۱۶ وجود لیزر را پیش‌بینی کرد و حدود ۵۰ سال بعد لیزر ساخته شد. ریاضی‌دانان نیز در نیمه اول قرن نوزدهم به ماتریس‌ها پی بردند و این مفهوم بعدها در علوم مهندسی اثر گذاشت. شتاب‌دهنده‌ها هم نتیجه عملی‌شان رادیوایزوتوپ‌هایی است که امروز در پزشکی به کار می‌روند.
او درباره انرژی هسته‌ای نیز گفت: رادرفورد در سال ۱۹۳۳ آزادسازی مقدار قابل‌توجه انرژی از درون اتم را اندیشه‌ای پوچ دانست اما حدود ۱۳ سال بعد یک نماینده مجلس انگلیس گفت زمانی خواهد رسید که انرژی اتمی جای زغال‌سنگ را بگیرد و امیدوار است بشر آن‌قدر عقل داشته باشد که از آن سوءاستفاده نکند.
گلشنی با اشاره به المپیادها تصریح کرد: در ایران دانش‌آموزان هنگام ورود به دانشگاه، کمترین تعدادشان به سراغ علوم پایه می‌روند؛ اکثر آنان متوسط‌اند و تعداد اندکی نخبه وارد این رشته‌ها می‌شود.
علوم انسانی فراموش‌شده
این عضو فرهنگستان علوم با اشاره به تأکید رهبر شهید بر علوم انسانی گفت: این علوم فراموش شده است. نیمی از دانشجویان دانشگاه‌های ما در علوم انسانی تحصیل می‌کنند اما دانشجوی زبده دیگر به این رشته‌ها نمی‌رود و همه یا سراغ پزشکی می‌روند یا مهندسی.
وی افزود: وقتی گروه فلسفه علم را در دانشگاه شریف دایر کردم، از مهندس‌ها مخالفتی ندیدم، اما روسای دانشگاه که اکثراً مهندس بودند هیچ کمکی نمی‌کردند و حتی یک اتاق در اختیار ما نمی‌گذاشتند.
گلشنی تصریح کرد: برای فلسفه اسلامی نیز افرادی از قم و از دانشگاه‌های تهران و تربیت مدرس معرفی و دعوت شدند، اما بعداً گفته شد دیگر نمی‌توان از بیرون دانشگاه کسی را آورد.
سه تحول مهم در غرب
گلشنی با بیان اینکه سه تحول در غرب رخ داده که متأسفانه به ایران منتقل نشده است، گفت: نخستین تحول، احیای علوم انسانی است. حدود سی سال پیش جمعی از استادان ام‌آی‌تی در نیویورک‌تایمز نوشتند که فارغ‌التحصیلان مهندسی آمریکا در جامعه موفق نیستند. رئیس دانشگاه جلسه‌ای میان استادان علوم انسانی و مهندسی تشکیل داد و نتیجه این شد که دانشجوی مهندسی برای گرفتن لیسانس باید از فهرستی ۱۷ درسی علوم انسانی، دست‌کم ۸ درس از جمله فلسفه، فلسفه علم، جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی را بگذراند. ام‌آی‌تی حتی لیسانس مشترک علوم انسانی با مهندسی و با علوم پایه راه انداخت.
به گفته وی، دانشگاه‌های استنفورد و کلتک نیز فلسفه علم را راه‌اندازی کردند و وضعیت علوم انسانی به کلی تغییر کرد، چون آن را فرهنگ‌ساز دانستند؛ البته اگر علوم انسانی درست باشد، نه آنچه اکنون رایج است.
بازگشت فلسفه
وی دومین تحول را احیای فلسفه دانست و گفت: در دهه ۱۹۶۰ پوپر مقاله‌ای نوشت و گفت ارزش‌های اخلاقی را نمی‌توان از علم تجربی به دست آورد. اینکه چرا عدالت خوب است، چرا نباید ظلم کرد و چرا باید از خیانت پرهیز کرد را از فیزیک و زیست‌شناسی نمی‌گیریم و پاسخش را باید از فلسفه گرفت. گلشنی افزود: پوپر همچنین گفته بود پرسش‌های بنیادی بشر، مثل اینکه از کجا آمده‌ام و به کجا می‌روم، از علم تجربی برنمی‌آید. او با اشاره به شعر مولانا که می‌گوید «از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود؟ به کجا می‌روم آخر، ننمایی وطنم» گفت: وقتی حرف پوپر را خواندم، یاد این شعر افتادم.
به گفته گلشنی، دانشمند برنده نوبل پزشکی نیز در کتاب «محدودیت‌های علم» به این نتیجه رسید که پاسخ این پرسش‌ها را باید از فلسفه یا ادیان گرفت. او افزود: دانشمندان تراز اول، از جمله برندگان نوبل فیزیک و پزشکی، می‌گویند پاسخ این سؤالات را فقط از دین می‌توان به دست آورد. همچنین پرسش‌هایی مانند اینکه چرا قوانین فعلی بر جهان حاکم است، چرا ما یک جهان داریم، چرا جهان را می‌توان با ریاضیات توضیح داد و چرا اصلاً می‌توانیم جهان را بفهمیم، از علم برنمی‌آید. وی گفت: لینده، کیهان‌شناس تراز اول روسی، می‌گوید فیزیک‌دان‌ها این باور را از ادیان توحیدی گرفته‌اند و اینشتین هم گفته است قابل‌فهم بودن جهان را از ادیان توحیدی گرفته‌ایم.
متافیزیک بر همه علوم حاکم است
این استاد دانشگاه شریف با بیان اینکه بر همه علوم، بدون استثنا، اصولی عام و متافیزیکی حاکم است که از خود علم گرفته نشده، گفت: هندسه اقلیدسی بر پنج اصل استوار است و خواجه نصیر روی اصل پنجم کار کرد و هندسه‌های غیراقلیدسی را مطرح کرد. فیزیک نیوتن هم بر سه قانون حرکت و قانون گرانش بنا شده و نیوتن با اینکه می‌گفت فرضیه نمی‌سازم، مثلاً بیضوی بودن مدار سیارات را فرض کرد و بعد با تجربه تطبیق داد. به گفته او، یک فیلسوف برجسته معاصر نوشته است که کتاب‌های نیوتن در مکانیک و نور مملو از مفروضات فراعلمی و متافیزیکی است.
گلشنی افزود: دانشمندی که در نیمه اول قرن بیستم از سرنخ‌گذاران نظریه کوانتوم بود، در خاطراتش نوشته است در جوانی چون فیلسوفان اختلاف‌نظر داشتند و فیزیک‌دان‌ها هم‌نظر بودند، پرسش‌های فلسفی را کنار گذاشت، اما در جمع‌بندی عمرش ناچار شد به آن پرسش‌های متافیزیکی بازگردد. او تصریح کرد: متافیزیک در نیمه دوم قرن بیستم برگشت.
وی ادامه داد: برای هر مجموعه آزمایش می‌توان چند نظریه ساخت. نظریه رایج کوانتوم می‌گوید در دنیای اتمی شانس حاکم است، اما بعد از ۲۵ سال نظریه‌ای ساخته شد که علیت را احیا کرد و گفت همه‌جا علیت حاکم است. وقتی هر دو نظریه همه آزمایش‌ها را توضیح می‌دهند، انتخاب با اصول فلسفی است و دین می‌تواند در انتخاب این اصول کمک کند.
گلشنی گفت: واینبرگ، فیزیک‌دان برنده نوبل و استاد من در برکلی، کتابی نوشت که هرچه پیش می‌رویم دنیا را بی‌هدف‌تر می‌بینیم، اما در کتابی دیگر که با فیزیک‌دانان بزرگ مصاحبه کرده بود، همه این ادعا را رد کردند و خود واینبرگ هم گفت هیچ سخنی از او به اندازه این مورد با اعتراض روبه‌رو نشده است.
احیای دین و انجمن علم و الهیات
گلشنی سومین تحول را احیای دین خواند و گفت: در اوایل دهه ۱۹۶۰ چارلز تاونز، فیزیک‌دان متدین مسیحی و کاشف لیزر، مقاله‌ای نوشت و گفت علم و دین در حال نزدیک شدن به یکدیگرند. در دهه ۱۹۸۰ انجمن اروپایی علم و الهیات راه افتاد که هر دو سال یک‌بار نشست برگزار می‌کرد. توفیق داشتم در چهارمین نشست آن، که در اقامتگاه تابستانی پاپ ژان‌پل دوم برگزار می‌شد، شرکت کنم و بعد در نه نشست دیگر هم حضور داشتم. فیزیک‌دان، ریاضی‌دان، زیست‌شناس، فیلسوف و کشیش در آن حاضر بودند و حتی چند فیزیک‌دان متدین ارتدوکس از روسیه شرکت کرده بودند.
وی افزود: در آن نشست متوجه شدم یک فیزیک‌دان جوان که سخنرانی کرد، کشیش است. گفتند پاپ پیشنهاد کرده بود عده‌ای از کسانی که درس کشیشی می‌خوانند، یک مدرک عالی هم در علوم روز بگیرند.
گلشنی گفت: پس از بازگشت به ایران مقاله‌ای مفصل درباره این کنفرانس در کیهان فرهنگی چاپ کردم و گزارشی هم برای رهبر انقلاب نوشتم که حدود پنج درصد از طلاب، در کنار درس حوزوی، در دو روز پایان هفته یکی از علوم روز را بخوانند. ایشان استقبال کردند و فرمودند برنامه بنویسید.
کتاب «علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی
این عضو فرهنگستان علوم گفت: پس از آن کنفرانس تصمیم گرفتم نظر دانشمندان اسلامی مانند آیت‌الله مطهری، آیت‌الله جعفری، علامه طباطبایی، ابن‌سینا و ملاصدرا و نظر فیلسوفان و علمای تراز اول غرب را درباره مسائل مهم در کتابی گرد آورم. حاصل این کار کتاب «علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی» بود که دانشگاه خواجه نصیر آن را به فارسی چاپ کرد. بعد انگلیسی‌اش در تهران منتشر شد و جامعة المصطفی قم آن را به عربی چاپ کرد.
گلشنی تصریح کرد: در این کتاب نشان داده‌ام که درباره مسائلی که میان علم و دین مطرح است، از جمله شبهات درباره معاد و معجزه، نظر فیلسوفان و دانشمندان تراز اول غرب دقیقاً همان نظر اسلامی است. این دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که علم تجربی نمی‌تواند به همه پرسش‌ها پاسخ دهد و باید نگاهی کل‌نگر وجود داشته باشد که ارزش‌های اخلاقی و پرسش‌های بنیادی انسان را توضیح دهد و در انتخاب اصول حاکم بر علم کمک کند. به گفته وی، اسلام می‌گوید تجربه کنید و نظریه بسازید، اما آنجا که تعمیم می‌دهید و دسترسی به تجربه ندارید، این اصول به کار می‌آید.
دانشمندان ناخودآگاه اصول متافیزیکی به کار می‌برند
وی با اشاره به اینکه دانشمندان گاه بدون توجه، اصولی متافیزیکی به کار می‌برند، گفت: هویل، کیهان‌شناس مهم آمریکایی، از میان جواب‌های معادله نسبیت عام اینشتین جوابی را پسندید که جهان ابتدای زمانی ندارد، چون به خدا نیاز نداشت. همچنین مایکل روس، فیلسوف زیست‌شناسی، که در دادگاه تگزاس به نفع تدریس‌نشدن نظر کلیسا در کنار داروین شهادت داده بود، یازده سال بعد در انجمن آمریکایی پیشرفت علم گفت من نظریه داروین را قبول دارم، اما اصلی متافیزیکی یعنی طبیعت‌گرایی را بر آن حاکم می‌کنیم.
گلشنی با بیان اینکه اگر این تحولات به ایران منتقل می‌شد، دانشکده‌های علوم شناختی هنوز صریحاً روح را مادی نمی‌دانستند، گفت: دانشجوی دکترایی که در رشته علوم شناختی نزد من می‌آمد، به او گفته بودند فقط فلسفه تحلیلی بخواند. گفتم کتاب «از دانش به حکمت» را بخوان؛ نویسنده‌اش می‌گوید نه فلسفه قاره‌ای و نه فلسفه تحلیلی، بلکه حکمت طبیعی لازم است، همان که لایبنیتز و نیوتن و ابن‌سینا داشتند.
او افزود: رئیس سابق دانشکده فلسفه آکسفورد نیز در سخنرانی‌اش ابن‌سینا را عمیق‌تر از بسیاری می‌دانست و درباره او مقاله‌ای نوشته که دکتر چاووشی ترجمه کرده‌اند.
نظر بزررگان علم درباره علم و دانش
گلشنی به نامه انجمن بین‌المللی جراحان به اینشتین در اوایل دهه ۱۹۵۰ اشاره کرد و گفت: اینشتین در پیامش نوشت اگر فلسفه را جست‌وجو برای عام‌ترین و جامع‌ترین دانش بدانیم، به‌وضوح مادر همه تفحصات علمی خواهد بود. اینشتین همچنین درباره اهمیت آموزش روش‌شناسی و تاریخ و فلسفه علم نوشته است که بسیاری از مردم، حتی عالمان متخصص، مثل کسی‌اند که هزار درخت دیده اما هرگز جنگل را ندیده است، و دانش تاریخ و فلسفه علم، استقلال از تعصبات را به علم می‌دهد و این استقلال نشانه تمایز میان متخصص صرف و جوینده واقعی حقیقت است.
وی از جورج الیس، کیهان‌شناس برجسته، نقل کرد که نظم زیربنایی جهان وسیع‌تر از آن است که فقط با فیزیک توصیف شود و با عمق تجارب انسانی، به‌ویژه مبدأ اخلاق و معنا، مرتبط است.
گلشنی افزود: در سخنرانی الیس حاضر بودم و او گفت الهیات باید مانند چتری بالای سر علم باشد.
وی همچنین از فرانسیس کالینز، مشاور ارشد بایدن و مدیر بزرگ‌ترین پروژه ژنوم انسانی، یاد کرد که در سال ۲۰۰۶ متدین شد و کار علمی را نوعی عبادت می‌داند. به گفته گلشنی، این همان سخن امیرالمؤمنین است که مطالعه صنع الهی از بزرگ‌ترین عبادات است.
او همچنین از پنروز، ریاضی‌دان و برنده نوبل فیزیک، نقل کرد که در فیزیک‌دانان نوعی غرور وجود دارد که گمان می‌کنند دانستن قوانین فیزیک همه‌چیز را درباره جهان می‌گوید، و پرسید آیا نظریه همه‌چیز می‌تواند شامل شعور، اخلاق، رفتار انسان و زیبایی هم بشود. گلشنی افزود: الیس نیز معتقد است باید معیارهایی به کار ببریم که کل حوزه تجارب انسانی را در بر بگیرد، نه فقط پرسش‌هایی که علم پاسخ می‌دهد.
همکاری فیزیک و فلسفه در دانشگاه‌های غرب
وی با بیان اینکه نتیجه این تحولات آن شده که چهار دانشگاه در شرق آمریکا شامل ییل، کلمبیا، نیویورک و راتگرز و یک دانشگاه در غرب آمریکا برای همکاری فیزیک‌دانان و فیلسوفان متحد شده‌اند، گفت: آکسفورد و کمبریج هم همین مسیر را رفته‌اند. آکسفورد در ۲۰ سال گذشته ۱۷ کنفرانس مشترک میان دانشکده فیزیک و دانشکده فلسفه برگزار کرده و در چهار، پنج سال اخیر پژوهشکده فلسفه فیزیک راه انداخته است.
گلشنی افزود: به دکتر محمدجواد لاریجانی پیشنهاد کردم بخش فلسفه فیزیک را راه بیندازیم تا در ایران پیشرو باشیم، اما این کار انجام نشد و من از آن پژوهشگاه بیرون آمدم. او گفت در دانشکده فیزیک شریف هنوز به دانشجویان می‌گویند این سؤال را نپرسید که فیزیک چیست، در حالی که دانشگاه‌های درجه یک آمریکا دیگر چنین نیستند.
علوم انسانی در دانشکده‌های مهندسی و پزشکی
وی ادامه داد: چند روز پیش در دانشگاه علوم پزشکی هم پیشنهاد کردم که وقتی در آمریکا «علوم انسانی پزشکی» راه افتاده و برخی دانشگاه‌های علوم پزشکی بخش علوم انسانی دارند، ما هم این کار را بکنیم. همه دانشکده‌های ما، چه مهندسی و چه پزشکی، باید بخش علوم انسانی داشته باشند و برای آن کتاب مناسب لازم است. گلشنی افزود: کتاب‌های بی‌نظیری نوشته شده که باید ترجمه شود؛ از جمله کتابی از دوازده فیلسوف که همگی غیرخداپرست بودند و خداباور شدند و توضیح داده‌اند چه شد که از بی‌خدایی به خدا برگشتند. این کتاب را دانشگاه هاروارد چاپ کرده و ترجمه‌اش در دست انجام است.
روح و شعور با علم توضیح‌پذیر نیست
این استاد ممتاز دانشگاه شریف گفت: تمام فیزیک‌دان‌های قرن بیستم، از اینشتین به بعد، معتقد بودند شعور انسان یا روح را نمی‌توان با فیزیک و علم توضیح داد. در دو سه دهه پایانی قرن بیستم حتی زیست‌شناسان و عصب‌شناسان هم به این جمع پیوستند؛ جراحی که هزار عمل جراحی مغز انجام داده بود، مقاله‌ای نوشت و به این نتیجه رسید که ذهن و شعور و روح را نمی‌توان با علم توضیح داد. ادوارد ویتن، که او را اینشتین زمان ما خواند و صاحب نظریه ابرریسمان است، هم می‌گوید شاید نظریه‌اش روزی به نتیجه برسد، ولی هرگز نمی‌توانیم شعور را با علم توضیح دهیم.
وی افزود: به همین دلیل فیلسوفان غرب در پاسخ به شبهات به ما نزدیک شده‌اند. مثلاً درباره معجزه و نقض قانون، همان پاسخی را که آیت‌الله مطهری می‌دهد، یک فیزیک‌دان تراز اول آکسفورد هم می‌دهد. او گفت لازمه این نزدیکی آن است که حوزه مبادله‌ای داشته باشد، همان‌گونه که در زمان علامه طباطبایی انجام شد؛ و اکنون هم می‌توان این کار را انجام داد. به گفته گلشنی، برخی مسیحیانی که در کنفرانس‌های انجمن اروپایی علم و الهیات با آنان آشنا شده، به ایرانیان احترام می‌گذارند و این نشان می‌دهد فکرها چقدر به هم نزدیک شده است. در حالی که حدود ۶۰ سال پیش، زمانی که او دانشجوی آمریکا بود، نه دین مطرح بود و نه فلسفه.
علم پایان‌یافته نیست
گلشنی با اشاره به تغییر نظر فیزیک‌دانان گفت: یکی از مهم‌ترین فیزیک‌دان‌های دنیا که نظریه‌اش همه نظریه‌ها را کنار می‌زد، در سال ۱۹۹۸ در کنفرانسی در برکلی به من گفت نظرش کلاً عوض شده است.
عضو فرهنگستان علوم افزود: پلانک در سال ۱۹۳۲ گفت علم را هرگز نمی‌توان پایان‌یافته دانست. در پایان قرن نوزدهم می‌گفتند در قرن بیستم تحولی نخواهیم داشت و استاد پلانک هم به او توصیه کرده بود فیزیک نخواند چون تمام شده است، اما او گوش نکرد. فاینمن، از متعصب‌ترین فیزیک‌دان‌ها، هم در دهه ۱۹۸۰ گفت علم به هیچ‌وجه خطی نیست. او گفت صد سال پیش فقط دو نیروی ثقل و الکترومغناطیس شناخته بودیم، اما اکنون چهار نیرو می‌شناسیم و نیروهای هسته‌ای ضعیف و قوی کشفیات فراوانی به همراه داشته‌اند.
تمدن اسلامی و تفکر استدلالی
وی با تأکید بر اینکه دانشجویان باید با شیوه تفکر علمای دوره تمدن اسلامی آشنا شوند، پرسید چرا علم در تمدن اسلامی شکوفا شد. گلشنی گفت: جورج سارتن، که تاریخ علم را در دوره‌ای طولانی نوشته، قرآن را نقش محوری در این شکوفایی می‌داند. او افزود: بزرگان علم همگی تأکید دارند که باید کل‌نگر بود. اگر کل‌نگر باشید، پیرو ابن‌هیثم و ابن‌سینا می‌شوید و تابع مد نیستید و دنبال استدلال هستید. ابن‌سینا می‌گوید هر کس مطلبی را بدون دلیل بپذیرد از فطرت انسانی دور است و ملاصدرا این جمله را از او نقل می‌کند.
وی افزود: از دهه ۱۹۸۰ به بعد، چندجهانی در فیزیک مطرح شده، اما ۵۰ تا ۶۰ سال پیش استاد مطهری در درسشان صریحاً می‌گفتند چرا فیزیک‌دان‌ها فقط به این جهان اکتفا کرده‌اند، در حالی که فیض الهی لایتناهی است. بعداً همین مضمون را در حدیثی از امام باقر یافتم که شیخ صدوق نقل کرده است.
لزوم توجه به تحولات اخیر غرب
گلشنی با تأکید بر اینکه نباید امیدمان به غرب باشد، گفت: چامسکی تندترین انتقادها را از ترامپ کرده است. مرحوم مدرس، امام خمینی و رهبر شهید انقلاب همه ترکیبی از این نگاه را داشتند. هند و چین به خودشان متوجه شده‌اند. پیشنهادم این است که روی تحولات اخیر غرب تمرکز شود، زیرا نتیجه می‌تواند بسیار متفاوت باشد؛ در این زمینه خیلی غفلت شده است.
غفلت از پاکستان، اندونزی و مالزی
وی با اشاره به توصیه رهبر شهید درباره زبان فارسی و تابلوهای داخل کشور گفت: ایشان در یکی از ملاقات‌ها با شورای عالی انقلاب فرهنگی پرسیدند چرا تابلوهای کشور فارسی خیلی‌هایشان انگلیسی است. در ترکیه یک تابلوی غیرترکی پیدا نمی‌کنید؛ در یک سفر در فرودگاه برای یک ایرانی که قطعه فلزی ناشی از جراحی داشت، به‌سختی کسی را پیدا کردند که انگلیسی بداند. پاکستان هم تغییر کرده است، در حالی که در سال ۱۳۶۲ که برای کنفرانس «علم در امت اسلامی» به پاکستان رفتم، رئیس نیروی دریایی، هوایی و زمینی آن کشور همه با من فارسی صحبت می‌کردند. در قبل از انقلاب هم در مصر کلاس زبان فارسی با دانشجوی فراوان برقرار بود و این‌ها مورد غفلت قرار گرفته است.
وی تأکید کرد: کشورهایی مانند پاکستان، اندونزی و مالزی بسیار مهم‌اند و باید با آن‌ها مبادله داشته باشیم. آثار ما بیشتر در همین کشورها ترجمه شده، نه در کشورهای عربی؛ اندونزی کتاب «قرآن و علوم طبیعت» مرا چندین بار چاپ کرده و بیشتر کتاب‌های آیت‌الله مطهری را ترجمه کرده است. گلشنی افزود: در پاکستان چیزهای عجیبی دیدم که در فرصتی دیگر می‌گویم.
