نقد و بررسی کتاب در حال انتشار استراتژی؛ یک تاریخ در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، جلسه نقد و بررسی کتاب در حال انتشار استراتژی؛ یک تاریخ در این پژوهشگاه برگزار شد. در این جلسه آراز بارسقیان مترجم کتاب استراتژی؛ یک تاریخ به معرفی این کتاب و دیدگاه‌های مطرح شده درباره نویسنده و فضای فکری وی پرداخت. در ادامه حاضرین به نقد و بررسی این دیدگاه‌ها پرداختند که در ادامه مشروح این جلسه را بخوانید:

آراز بارسقیان مترجم کتاب استراتژی؛ یک تاریخ (در حال انتشار)

سه بخش کتاب
اول درباره مفهوم کلی کتاب بگویم. کتاب سه بخش حیاتی دارد و می‌گوید باید از سه زاویه به استراتژی نگاه کرد:
۱. استراتژی‌های نظامی: همان استراتژی‌های ارتشی، با زبان ارتشی.
۲. استراتژی‌های مردمی: استراتژی‌های فشار از پایین به بالا. خیابان، مباحث جامعه‌شناسی، و تشکیل جماعت و گروه. اینجا استراتژی‌های خرد کنار هم قرار می‌گیرند و پر از نظریه‌پرداز است، از مارکس شروع می‌شود و ادامه پیدا می‌کند.
۳. استراتژی‌های مدیریتی: فشار از بالا به پایین. در جامعه سرمایه‌داری این استراتژی‌ها کارکرد بیشتری دارند و ما بیشتر با آن‌ها درگیریم.

جنگ، ریشه اصطلاحات
جالب است که تمام اصطلاح‌شناسیِ جنگ وارد جامعه‌شناسی شده است، نه برعکس. طبقه، دسته‌بندی و رده‌بندی همه اصطلاحات جنگی‌اند. جنگ هم یکی از کهن‌ترین مباحث موجودات زنده روی زمین است.
یکی از مثال‌های جالب کتاب این است که اگر به مورچه‌ها امکان جنگ اتمی بدهید، هر روز با هم جنگ اتمی می‌کنند. کتاب ساختار امنیتی میمون‌ها را هم بررسی می‌کند و می‌گوید به شدت شبیه ساختارهای امنیتی است که ما با آن‌ها آشناییم.

استراتژی مردمی و انقلاب
استراتژی مردمی همان فشار از پایین به بالاست. مفاهیمی مثل انقلاب را در نظر بگیرید. پرسش این است که آیا انقلاب مردمی است و از دل یک نشست و جمعی از آدم‌های عادی بیرون می‌آید، یا از بالا به پایین می‌آید.
جنگ هم در واقع قدرت است و نوعی نابودگری است. این اصطلاحات وقتی وارد جامعه‌شناسی می‌شوند، همان‌جا هم نابودی و براندازی و تغییر سیستم داریم، فقط بدون بهانه جنگ. جنگ نیرویی بسیار خشن است که یک‌دفعه می‌زند و همه‌چیز را از بین می‌برد. کودتا هم هست. همه این‌ها با اصطلاحات نرمِ جامعه‌شناسی تعریف می‌شوند.

استراتژی مدیریتی
معکوس این، استراتژی مدیریتی است که از بالا به پایین می‌آید. شرکت‌هایی که به صورت گسترده کار می‌کنند، مثل میتسوبیشی، همه از آن استفاده می‌کنند. تمام درس‌های MBA هم درباره این است که چگونه استراتژی شرکتت را درست کنی. می‌پرسند استراتژی شرکتت چیست و استراتژی نهادت چیست.
مشکل ما همین است که این تفکیک را قائل نمی‌شویم. جامعه‌شناس را جایی می‌گذاریم که باید کار نظامی بکند، و نظامی را جایی که باید مدیریت کند. تفاوت و تفکیک درنمی‌آید. به‌عنوان شهروند، تجربه هم همین را به من می‌گوید.
جالب این است که اگر خوب نگاه کنیم، ساختارها همه شبیه هم می‌شوند. ساختار ارتش می‌رود در ساختار شرکت، و ساختار شرکت می‌رود در ساختار یک کامیونیتی. کتاب خودش را این‌طور دسته‌بندی می‌کند و کل تاریخ را نگاه می‌کند. از جنگ شروع می‌کند، به ساختار هیبریدی و بحث جامعه‌شناسی می‌رسد و تا سال ۲۰۰۰ می‌آید و وارد بحث مدیریتی می‌شود.
وقتی می‌خواهی انتخابات را مهندسی کنی، این همان بحث مدیریتی از بالا به پایین است. معکوسش این است که از پایین فشار بیاوری.

بازدارندگی و وادارندگی
همه این‌ها برای من در این کتاب خیلی مهم نبود. آنچه در ذهنم ماند و در ادبیات همه برنامه‌هایی که گفتم غایب است، یک استراتژی است. تنها چیزی که می‌شنوم بازدارندگی است: آقا بازدارندگی، آقا بمب اتمی. اگر مردم عادی را در خیابان بپرسید، همه همین را می‌گویند. ما درباره آن سوی بازدارندگی صحبت نمی‌کنیم و فکر می‌کنم قوه سیاسی این کشور سیاستش را همین‌طور خورده است.
آن سو وادارندگی است. من یک‌بار از دهان هیچ‌کس این واژه را نشنیدم. البته اصطلاح «ما فلانی را وادار می‌کنیم که از ایران برود» را زیاد می‌شنویم، ولی آن را جزو استراتژی حساب نمی‌کنیم. معادل انگلیسی‌اش compellence است. این را باید می‌فهمیدیم و حالا خیلی دیر شده است.

مثال خانه
کتاب مثالی می‌زند که من هم به شکل خودم می‌گویم. تو خانه‌ای داری و یک نفر می‌خواهد بیاید در آن بنشیند. بازدارندگی یعنی بگویی پایت را در این خانه نگذار، وگرنه نابودت می‌کنم. وادارندگی یعنی آن آدم آمده و در خانه‌ات نشسته است و تو به او می‌گویی برو بیرون. با متغیرها و چیدمان‌های مختلف او را وادار می‌کنی خانه را ترک کند: دورش چیز می‌کشی، هزار کار می‌کنی تا بخواهد برود. ترکیب این با جنگ این است که بروی و او را بزنی. میان این دو نزدیکی و تفاوتی هست.

وضعیت ایران
اتفاقی که برای ایران افتاده، برای حاکمیت سیاسی تهران، همین است. مسئله اصلاً بازدارندگی نیست. نظریاتش هم دست خود اسرائیل و آمریکاست. می‌گویند ما شما را وادار می‌کنیم که تسلیم شوید. ترامپ هم می‌گوید «تسلیم شو». این تسلیم به تنهایی معنا ندارد. یعنی ما وادارت می‌کنیم تسلیم شوی. این سیستمِ پیاده‌سازی استراتژی وادارندگی است. وادارندگی بر مبنای تابعیت می‌آید.

ایستا و پویا
•    بازدارندگی ایستا است. مثلاً می‌گویم بمب اتم دارم.
•    وادارندگی پویا است. این امر خیلی اساسی است.
بازدارندگی با کمپین هوایی نمی‌آید، وادارندگی می‌آید. صبح بلند می‌شویم و یک جا را زده‌اند و صاف کرده‌اند. صبح بعد یک جای دیگر را می‌زنند. یک عالمه آدم از بین می‌روند، هزار اتفاق می‌افتد، و به تو حس می‌دهند که باید تسلیم شوی. فکر می‌کنم وضعیتی که حاکمیت سیاسی در آن است همین وادارندگی است.
چیزی که از این کتاب یاد گرفتم این است که وادارندگی هنوز تمام نشده. برای همین احساس می‌کنیم جنگ ادامه دارد. بازدارندگی را آن‌ها روی ما تمام کردند و ما بدون این‌که بدانیم درباره بازدارندگی حرف می‌زنیم، چیزی که دیگر وجود ندارد. می‌گوییم باید بمب اتم بسازیم، باید آزمایش کنیم. آقا تمام شده. تو را از این مرحله گذرانده‌اند و وارد این کار کرده‌اند.
بازدارندگی آن لحظه‌ای بود که طرف هنوز به خانه‌ات نیامده بود و می‌گفتی پایت را در خانه نگذار. ولی وقتی آمده، دیگر با استراتژی بازدارندگی نمی‌توانی مقابلش بایستی. باید به وادارندگی برگردی، اما نمی‌توانی قدرت وادارندگی ایجاد کنی، چون قدرتت در ایستایی تعریف می‌شود.

استراتژی موشک‌سازی
استراتژی موشک‌سازی، برخلاف این‌که تهاجمی به نظر بیاید، استراتژی به شدت دفاعی است. ارتباطش مثل ارتباط کشتی و هواپیما و نیروی زمینی است، که بین این سه ستاد مشترکی وجود دارد.
آنچه می‌گویم بر مبنای فهم من بعد از جنگ است. قبل از جنگ، به‌عنوان یک شهروند، نمی‌دانستم چقدر کوه موشکی داری و چقدر زیرزمین. تقریباً محرمانه یا نیمه‌محرمانه بود. بعد از جنگ دیدم که اینجا و آنجا بخش بسیار زیادی را از بین بردند، زدند یا موشک زدند. این استراتژی بازدارندگی تا کجا می‌خواست جلو بیاید؟ جلویش گرفته نشد، ولی جایگزینی به نام استراتژی وادارندگی نداشت. نمی‌توانی آمریکا یا اسرائیل را وادار کنی. ما روی بازدارندگی بودیم.
در کل ادبیاتی که گوش دادم، یک‌بار هم این واژه را نشنیدم، نه از آن‌ها و نه از این بچه‌ها. معمولاً کسی که کاری را انجام می‌دهد نمی‌گوید دارم این کار را می‌کنم، مثل این‌که کسی نمی‌گوید دارم چای می‌خورم. آن‌ها دارند از این استراتژی استفاده می‌کنند و این استراتژی، استراتژی فرایندی و طولانی است. یارو خودش را برای یک کار طولانی آماده کرده است. به مثال خانه برگردیم: برای ورود یک نفر شاید بتوانی کاری بکنی، ولی وقتی بخواهی او را بیرون کنی، فرایند بسیار طولانی‌ای در پیش داری. آن‌ها فرهنگ بسیار طولانی‌ای برای این کار دارند و ادامه می‌دهند و جلو می‌روند.
در همین کتاب هم این بحث خیلی کم آمده، در حد این‌که آموزش بدهد ما یک نفر را وادار می‌کنیم. من مجبور شدم جای دیگری دنبالش بروم.

مثال دیوار برلین
مثالی که درباره وادارندگی می‌زند مثال درگیری جان اف. کندی است، نه در خلیج خوک‌ها، بلکه درگیری مهم‌تری که کمتر درباره آن صحبت می‌شود: روزی که در دهه شصت دیوار برلین را ساختند. آن روز داشتند به مرز جنگ اتمی می‌رسیدند. شرق و غرب با هم درگیر شدند. باید یک مرز وادارندگی ایجاد می‌کردند که طرف مقابل جلوتر نیاید، و همان‌جا ایستادگی کردند، که بازدارندگی هم در آن هست. برای جزئیات می‌توانید به سوابقش مراجعه کنید.

بعد از هفت اکتبر
آنچه من از وضعیتی که در آن درگیر شده‌ایم فهمیدم، و فرقش برای من خیلی دم‌دستی است، این است. بعد از هفت اکتبر، روزی که اسرائیل تصمیم گرفت یک روز و دو روز نجنگد و بگوید ما قدرت اضافه‌تر و امکانات بیشتری داریم، آن روز روزی بود که وادارندگی شروع شد. این وادارندگی باعث شد هی عقب برویم، عقب و عقب.
به مثال خانه برگردیم. یک نفر می‌آید خانه، اتاق بغلی را می‌گیرد، بعد جای دیگری را. وادارندگی مجبورش می‌کند عقب‌گرد کند. اتاق بغلی را از دست می‌دهد و هی کوچک‌تر می‌شود. این ادامه پیدا می‌کند تا تمام شود. چقدر طول می‌کشد؟ شاید طرف بگوید من از خانه بیرون نمی‌آیم، و خب باشد، همان‌جا بمان.

محاصره و تنگه هرمز
این حتی تحریم هم نیست، واقعیتش محاصره است. یعنی اجازه فروش نفت نداری. اما تنگه هرمزی که مثال می‌زنید: آیا قابلیت بازدارندگی دارد یا قابلیت وادارندگی؟ ما نه قابلیت بازدارندگی از آن گرفتیم و نه قابلیت وادارندگی. این‌که وادارندگی در ادبیات ما اصلاً پایه ندارد، به نظرم خیلی اشتباه است.
آخرش آنچه فکر می‌کنم این است که اگر بخواهی جلو بروی و در جنگ پیشروی کنی، با وادارندگی می‌توانی. وادارندگی به قدرت تخریب هم نیاز دارد، و قدرت تخریب ما کم است. به یک ناو نمی‌توانی بگویی برو عقب. می‌توانی به سمتش شلیک کنی، ولی تا جایی که من می‌فهمم، اگر ناو جابه‌جا می‌شود به‌خاطر آن شلیک نیست، دلایل استراتژیک و لجستیکی خودش را دارد.

ناپلئون و استراتژی سیاسی
کتاب مثال خیلی قشنگی درباره عدم وجود استراتژی سیاسی می‌زند، که ما فقط مثال عامیانه‌اش را می‌آوریم. ناپلئون نیم میلیون سرباز داشت، رفت یک جا و برنده شد. پرسید چقدر از سربازهایمان مانده، گفتند حدود ۲۵۰ هزار. اگر یک جنگ دیگر را هم می‌بردند، کلاً تمام می‌شدند.
ناپلئون چند شب در مسکو ماند. هیچ حاکمی تا آن زمان در هیچ جای جهان نتوانسته بود به مسکو برود و در کاخ بخوابد. از نظر پیشرفت نظامی خیلی عالی بود، منتها چون استراتژی سیاسی نداشت و نمی‌توانست ادامه بدهد، برگشت عقب.

کلاوزویتس
درباره استراتژی نظامی هم همین است: استراتژی نظامی پشتوانه سیاسی لازم دارد. اسم کلاوزویتس را احتمالاً شنیده‌اید، ولی کتابش در ایران خیلی کم ترجمه شده است. بعد از دیدن آن شکست‌ها کتابش را نوشت و گفت ما باید به سیاست برسیم. از قرن هجدهم به سیاست فکر می‌کردند، بعد از جنگ. بحث توافق و امثال آن هم امتداد همان راه سیاست است. این چیز عجیبی نیست و همه درباره آن صحبت می‌کنند. مثل این است که بخواهم چیزی را روشن کنم و باید دکمه را بزنم. خیلی اصولی است و چیز پیچیده و تازه‌ای نیست. کلاوزویتس می‌گوید سیاست ادامه راه جنگ است و جنگ ادامه راه سیاست. پس حتماً جنگی هست و بعد دوباره توافقی.

چرا وادارندگی جواب نمی‌دهد
آنچه من فهمیدم این است که وادارندگی‌شان، هر قدر هم قدرت تخریبشان بالا باشد، که هست، چیزی که جواب نمی‌دهد قدرت سیاسی است. آلترناتیوی برای جایگزینی وجود ندارد، یا اگر هست، آلترناتیو قدرت جایگزینی ندارد. آنجا به مشکل خورده‌اند، چون این ادامه جنگ است. در خود جنگ مشکلی نیست، چون قدرت تخریبشان خیلی بالاتر است.
صاحب ساختمان ممکن است کار دیگری هم بکند: خود ساختمان را از بین ببرد و بگوید ولش کن، اصلاً نخواستم. او این کار را کرده و بخشی از ساختمان را تخریب کرده است. اگر استعاری و ادبی حرف بزنیم، بخشی از ساختمان را از بین برده است.
الان بحث بازدارندگی نیست. خیلی دیر شده و گذشته است. اما هر روز در همین برنامه‌های اینترنتی، با چهار نفر، یک مجری و سه مهمان، می‌گویند بمب اتم بسازیم یا نه. هملت می‌گوید بودن یا نبودن، ولی مسئله اصلاً این نیست. مسئله اصلاً داشتن و نداشتن نیست. این هم نظر کاملاً شخصی یک شهروند است.

نویسنده کتاب
نویسنده کتاب لارنس فریدمن است. کتابش ترجمه شده، ولی هنوز خیلی محدود است. استراتژیست و دانشگاهی است که سال‌ها روی این کتاب وقت گذاشته. تخصصش جنگ اوکراین است و اگر توییت‌هایش را دنبال کنید، درباره جنگ اوکراین می‌نویسد. کتاب دیگری هم به نام «جنگ آینده» دارد.

موخره و تعریف استراتژی
کتاب بعد از حدود هزار و صد صفحه یک موخره دارد. در عادت انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها حرف را در پیش‌درآمد می‌زنند و این برعکس است. در موخره، کل کتاب یک تعریف قشنگ می‌گیرد: استراتژی هنرِ ساختن قدرت است. این جمله را از دهن هیچ‌کس در همین برنامه‌هایی که می‌بینیم نشنیدم، چون در عمل بسیار سخت است. بهترین تعریفی است که شنیده‌ام.
سه مؤلفه را کنار هم می‌گذارد. قدرت را می‌شود با بازدارندگی ساخت، با وادارندگی، با زور یا با هر چیز دیگر. اما او این را هنر می‌داند، یعنی راهی هنرمندانه برای دیدن وضعیت. الان در اینستاگرام هر کسی تعریفی از استراتژی دارد. وقتی می‌گویند آمریکا هیچ استراتژی‌ای در قبال ایران ندارد، یعنی نتوانسته قدرتی بسازد.
مشکل اینجاست که من در فرایند ساختن یک رمانم و در فرایند نوشتن آن هستم. نمی‌شود وقتی بیت اول تمام نشده، قضاوت کرد. باید گذاشت بیت دوم هم تمام شود. و اگر بیت زشتی هم بیاید، کار تمام است. مشکل ما این است که ما در فرایند ساخته شدن قدرتِ آن‌ها هستیم و آن‌ها هر روز استراتژی‌شان را به‌روز می‌کنند.

جنگ هیبریدی

در بازدارندگی می‌گویی من موشک دارم، بمب اتم دارم، نزدیک من نشو. ولی وقتی می‌خواهی کسی را از خانه بیرون کنی، یک لحظه چیزی را قطع می‌کنی، یک لحظه از بیرون صدا می‌آوری، یک لحظه درِ خانه را محکم می‌کوبی، یک نفر هم از بالا راه می‌رود. یعنی استراتژی‌ها را هیبریدی به کار می‌بری. جنگ هیبریدی یعنی این.
اتفاقی که دور این کشور می‌افتد همین است: دورِ تو را هیبریدی گذاشته‌اند، و داخل کشور هم آشفتگی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی داریم. ولی من هنوز نمی‌توانم قضاوت کنم، چون به ته نرسیده است. مثل غزل حافظ است. ممکن است تمامش را بخوانی و یک بیت آخر داشته باشد که بگویی چه شعری بود. ممکن است هم یک بیت بد داشته باشد.

استراتژی و روایت: پایان باز

این‌جا سه پاراگراف آخر کتاب را دارم. می‌گوید استراتژیست باید بپذیرد که حتی اگر نقطه اوجِ آشکاری وجود ندارد و چشم‌انداز روشنی در کار نیست، خط داستانی همچنان باید پایان باز داشته باشد.
در فصل آخر درباره استراتژی‌های مبتنی بر اسکریپت هم صحبت می‌کند. می‌گوید استراتژی‌های قرن بیست‌ویکم شده‌اند استراتژی‌های روایت. روایت را فقط بر مبنای واقعیت می‌شود پیش برد. اگر برنامه آرزوهایت را بنویسی، می‌شود رمان یا شعر، یعنی یک قطعه ادبی. این با واقعیت یکسان نیست.
در این فصل از مکی هم حرف می‌زند، فیلم‌نامه‌نویس هالیوودی که کتابی درباره داستان دارد. استراتژی را بر مبنای آن می‌چیند و می‌گوید باید چند مسئله حل‌نشده باقی بماند. ما تمام کاری که می‌کنیم دنبال مسئله حل‌شده است، اما او می‌گوید حتی وقتی به نقطه پایانِ موردنظر می‌رسی باید بدانی این پایان نیست.
دشمن شاید خودش را تسلیم کند. شاید هدف کاملاً برآورده شود و فرصتی انقلابی پدید بیاید. ولی اگر حاکمی شکست را بپذیرد، به این معنا نیست که حالا کشوری اشغال‌شده دارید که باید برایش دولت تازه‌ای شکل بدهید، یا نظام جدید انقلابی‌ای بسازید. این‌جا نمایشنامه‌نویس می‌تواند مرحله بعدی را به تخیل خواننده بسپارد و داستان را بعد از گذشتن مدتی از سر بگیرد. شاید شخصیت‌های تازه‌ای وارد شوند، مثل قسمت دوم.
استراتژی چنین امکان مجللی ندارد. در نمایشنامه می‌توانیم، ولی در واقعیت نه. گذار آنی است و شاید حتی به این بستگی داشته باشد که چطور به آن نقطه آخرِ موردنظر می‌رسید. این ما را به همان مشاهده برمی‌گرداند که مسئله استراتژی مرحله بعد است و نمی‌خواهد به یک مقصد برسد. یعنی استراتژی هیچ‌وقت تمام نمی‌شود، چون هنر ساختن قدرت هیچ‌وقت تمام نمی‌شود و قدرت هی جریان دارد و ادامه دارد.
به‌جای این‌که استراتژی را نمایشی سه‌پرده‌ای در نظر بگیرید، بهتر است آن را یک سریال بدانید، چیزی شبیه سریال‌های ترکی. بازیگران و خطوط داستانی در طول چندین قسمت پخش می‌شوند و هر قسمت داستان کامل خودش را دارد و شما را آماده قسمت بعد می‌کند، برخلاف نمایشنامه‌ای که پایان مشخص دارد. پس در واقع می‌گوید استراتژی بی‌پایان است. اگر در مقابل حریفی باشید، استراتژی تمام نمی‌شود. فیلم‌هایشان را هم که نگاه می‌کنی، همیشه قهرمانی سال بعد است. ایده فصل بعد از همین‌جا می‌آید.

کمدی و تراژدی

جمله پایانی کتاب این است که در یونان باستان مهم‌ترین تمایز در پیرنگ بین کمدی و تراژدی بود. در کمدی پایان معمولاً عروسی است. اگر فیلم‌های کمدی را نگاه کنید، تهشان معمولاً ازدواج است. ولی در تراژدی، در حدود نود درصد موارد، شخصیت اصلی می‌میرد: هملت می‌میرد، مکبث می‌میرد، ادیپ و آنتیگون می‌میرند.
این تمایز بین شادی و غم یا بامزگی و بدبختی نبود، بلکه تفاوت مسیرهای جایگزینِ حل کشمکش‌ها بود. دعوایت را با عروسی بین دو خاندان حل می‌کنی، یا با آدم‌کشی. بهترین مثالش رومئو و ژولیت است. می‌شد عروسی بگیری و دختر و پسر را خوشبخت کنی. اما دعوا راه می‌اندازی و برای هم می‌میرند. هر دو به خاطر عشق خودشان را از بین می‌برند.
می‌گوید شاید اینطور بود که کشمکش بین شخصیت‌های متضاد نیست، بلکه بین فرد و جامعه است. پایان کمدی نتیجه‌ای رضایت‌بخش است و شخصیت اصلی چشم‌انداز مثبتی دارد. پایان تراژدی چشم‌اندازی منفی دارد، به‌خصوص برای شخصیت اصلی، یعنی کسی که احتمالاً مسئول بخت و بدبختی خودش است. مهم‌ترین اتفاق در تراژدی تغییر بخت است. تو الان خوشبختی و رئیسی. وقتی نمایش تمام می‌شود، دیگر رئیس نیستی، خانه‌ات را از دست داده‌ای و زنت را از دست داده‌ای.
حتی اگر جامعه به‌عنوان یک کل به تعادل برگردد، وضع شخصیت اصلی فرقی نمی‌کند. وقتی رابطه تازه و مثبتی بین جامعه و شخصیت ایجاد شود، با کمدی طرفیم. اگر تلاش شخصیت اصلی برای تغییر وضع موجود شکست بخورد، وضعیت تراژیک است.
نمایشنامه‌نویس از ابتدا می‌داند دارد کمدی می‌نویسد یا تراژدی. این تفاوت مشکل هر استراتژیست و هر اتاق فکری است. نمایشنامه‌نویس می‌داند آخر نمایش چه می‌شود، ولی استراتژیست نمی‌داند نمایش به کجا خواهد رفت. اسکریپت‌هایی که می‌نویسیم، دو هزار تا هم بنویسیم، نمی‌دانیم تهش چه می‌شود. شاید به همین خاطر جای امیدی بین بیننده و جامعه ایجاد شود.
در همین کتاب درباره شرکت رند هم صحبت می‌کند، که اصلاً چطور ایجاد شد و استراتژی‌شان را بر چه پایه‌ای می‌گذارند.

پوکر، نه شطرنج

چیز دیگری که در این کتاب مرا اذیت کرد این بود که می‌گوید سال‌ها بازی شطرنج را نمونه استراتژی می‌دانستند. اما چیزی که در استراتژی اهمیت دارد پوکر است. در کشوری که قمار حلال نیست، فهم استراتژی پوکر سخت‌تر است. نمی‌دانی ورق بعدی چیست.
آن‌ها با تو پوکر بازی می‌کنند و تو جلویشان مهره شطرنج گذاشته‌ای. از اینجا می‌بری اینجا، از اینجا می‌بری اینجا، و او می‌خندد و می‌گوید من دارم قورمه‌سبزی درست می‌کنم و تو پیتزا جلوی من می‌گذاری. ربطی به هم ندارند. ساختارشان با هم متفاوت است.
در شطرنج وضعیت بعدی را می‌دانی. اگر این حرکت را بکنم، احتمالاً یک میلیون حرکت ممکن است، ولی در قمار این‌طور نیست. حتی در بازی‌هایی مثل چرخه لاتاری یا تاس، باید عددی بیاید و تو نمی‌دانی چه می‌آید. مفهوم کازینو همین است. برای ما سخت است که درک کنیم، در کشوری که کازینو و امثال آن زیرزمینی است، و این مفهوم را به همه منتقل کنیم که ما در قماریم، با این آدم یا با این استراتژی. همه آنجا از شطرنج حرف می‌زنند. با چه کسی داری شطرنج می‌کنی؟ تازه آنجا هم قرار نیست بازیکن درجه یک باشی. مثل این است که فوتبال را در زمین بسکتبال بازی کنی.

واقع‌گرایی در سیاست
یک بار هم درباره واقع‌گرایی در سیاست صحبت کردیم. ظریف می‌گوید ما در سیاست خارجی واقع‌گراییم. در این میان نیرویی هم هست که به این واقع‌گرایی چندان اعتقادی ندارد و به نوعی فراروی از آن قائل است، با اصطلاحاتی مثل آینده و گشودن فضا. یکی می‌گوید اگر باید توافق کنیم، توافق می‌کنیم. دیگری می‌گوید نه، این کشمکش است.
به نظر من آنچه می‌بینیم بیشتر دعوای بین رئال‌پولیتیک و این پرسش است که آینده را چگونه ببینیم و خودمان را کجا تعریف کنیم. نگاه آن‌ها برعکس است: چگونه تو را از ساختمان بیرون کنند، و حاکمیت را که مرکز اینجاست چگونه بیرون ببرند، جایش را به دیگری بدهند یا خالی کنند. برای نگاه دوم باید بازدارندگی فرایی می‌داشتیم، ولی خیلی دیر شده است.

حجت الاسلام دکتر مهدوی زادگان، رئیس پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی:

از اینکه این کتاب را گزارش کردید خیلی تشکر می‌کنم. نکاتی به دستم داد که برای خودم جالب است. ما فقط روایت و گزارش شما را شنیدیم و خودمان کتاب را نخوانده‌ایم. بر همین مبنا برداشتی که از گزارش شما کردم این است که به این کتاب دو نقد اساسی وارد است. این دو نقد را سقف مهمی برای کار می‌دانم. اثرگذاری کتاب را هم می‌توان در همان تفسیرهایی دید که شما از واقعیت امروز کرده‌اید و جای نقد دارد.

نقد اول: تاریخ فاتحان
نقد اول این است که نویسنده تاریخ جنگ را بر اساس تاریخ فاتحان نوشته، یعنی کسانی که در جنگ پیروز شده‌اند. تاریخ جنگ از زاویه مغلوبان نوشته نشده، یعنی کشورهایی که اشغال شده‌اند و در برابر تجاوز مقاومت کرده‌اند. نویسنده فقط فاتح را دنبال کرده و از همان زاویه تاریخ جنگ را روایت کرده است.
استراتژی مردمی، یعنی فشار از پایین به بالا، که شما از آن گفتید، در این روایت نیست. من خود تاریخ را از همان سنخ مدیریتیِ از بالا به پایین روایت کرده‌ام. چنین روایتی طبیعی است که کاستی‌های زیادی داشته باشد. تاریخ ملت‌ها و مقاومت و مبارزه آن‌ها را نمی‌بیند. اگر از این زاویه نگاه کنیم، کشور مغلوب هر کاری بکند بازنده است، چون جنگش جنگ فاتحانه تلقی نمی‌شود و در تاریخ هم نمی‌آید.

نقد دوم: تاریخ خطی
نقد دوم از اولی ناشی می‌شود. تاریخ واقعی خطی و قابل پیش‌بینی نیست و فراز و نشیب دارد. بسیاری از فاتحان هم در مقطعی فاتح‌اند و در مقطع دیگر شکست می‌خورند. اما وقتی تاریخ را از زاویه فاتح بنویسی، همه‌اش پیروزی و موفقیت می‌شود. دوره‌بندی و مراتب تاریخی کنار می‌رود. مورخ یک چیز ثابت را دنبال می‌کند، یعنی کشورگشایی. مانعی و سدی در کار نیست و همه‌چیز رو به جلوست.
استراتژی هم در این دیدگاه همین معنا را پیدا می‌کند: پایان معلوم نیست. هر فتحی منتظر فتح دیگر است. اول ناپلئون می‌آید، بعد هیتلر، و پایانی در کار نیست. شکست هم معنا پیدا نمی‌کند.
چنین نوشتنی قضاوت پیشینی هم به دنبال دارد. هر عقل خوب و مقتدرانه‌ای را در فاتح می‌بینیم. هر چیز منفی را به ملت‌های اشغال‌شده نسبت می‌دهیم و می‌گوییم ناتوانی و کم‌کاری و شکست دارند. آنجا همه‌اش شکست می‌بینیم و اینجا همه‌اش پیروزی.

سه مرحله جنگ از زاویه فاتح
اگر بخواهیم نگاه واقعی‌تری به جنگ داشته باشیم، باید هم فاتح را ببینیم و هم ملتی را که اشغال شده است. فرض کنید در کاخ سفید اراده می‌کنند کوبا یا ونزوئلا یا ویتنام یا ایران را بگیرند. این یک مرحله است. جنگ از زاویه فاتح سه مرحله دارد:
۱. مرحله عزم: اراده و تصمیم می‌گیرند.
۲. مرحله شروع عملیات: فرمان جنگ صادر می‌شود و نیروها با تمام امکانات به منطقه هدف می‌رسند.
۳. مرحله اشغال: با مهارت و امکانات و شناختی که دارند حمله می‌کنند و کشور را اشغال می‌کنند.
کتاب همه این‌ها را از زاویه فاتح تحلیل می‌کند. درباره کشور مغلوب هم چنین می‌شود که گویی کاری برای اقدام و تنظیم استراتژیک ندارد. در گزارش شما هم تأکید زیادی بود که کشور اشغال‌شده وادارندگی را درک نمی‌کند و استراتژی‌ای برای خودش ندارد. این برآمده از همین نگاه است.

نگاه کشور اشغال‌شده
اگر تاریخ جنگ‌ها را از این زاویه بنویسیم، خیلی جالب می‌شود. طبیعی است که کشور اشغال‌شده از کاخ سفید شروع نکند و از کشور خودش شروع کند. می‌گوید مسئله من الان این است که کشورم اشغال شده است و باید این دشمن را از خانه بیرون کنم، پس بزنم و به مرزها برگردانم. استراتژی او این است که دشمن را برگرداند. یکی از راه‌هایش هم همین است که شما اشاره کردید: تخریب. این را خارج می‌کنم و نابود می‌کنم، بعد می‌توانم بسازمش.
در زمان جنگ هم نمونه‌هایی بوده، مثلاً درباره اینکه کجا را بزنند. روش‌های دیگری هم هست، مثل اقدامات پارتیزانی. هدف استراتژی این است که دشمن را به مرزها برگردانیم.

وادارندگی و وادادگی
من هنوز بحث بازدارندگی را نکرده‌ام و در مرحله وادارندگی بحث می‌کنم. وقتی دشمن آمده و اشغال کرده، دیگر بازدارندگی معنا ندارد. استراتژی بازدارندگی در این مرحله غلط است و به نفع دشمن. من الان می‌گویم باید او را خارج کنم و بیرون بریزم. همین‌که او را عقب بردم و به مرزها رساندم، آنجا خط بازدارندگی ما شروع می‌شود. اما قبل از آن، همان وادارندگی است.
شما گفتید وادارندگی بحثی نمی‌شود. به نظرم این‌طور نیست. فوق‌العاده هم بحث می‌شود و برایش استراتژی و نظریه هم طرح کرده‌اند. مقابل وادارندگی، وادادگی است. فاتحی که در مقام وادارنده است، از شما چیزی جز وادادگی نمی‌خواهد. یعنی می‌خواهد سلطه و اشغال و تصرف و امر و نهی‌اش را بپذیرید. من هم جامعه اشغال‌شده را به پذیرش قانع کنم. این یک دیدگاه است، دیدگاه جامعه شکست‌خورده.
گفتمان مقاومت
دیدگاه مقابلش می‌گوید من وادادگی را نمی‌پذیرم، حتی به قیمت از دست دادن جانم. تحمل نمی‌کنم نظامیِ فاتح در خیابان‌ها و شهر من قدم بزند و تهدید ایجاد کند. اینجا گفتمان مقاومت شکل می‌گیرد: چه کسی گفته باید وا بدهی و چرا باید بپذیری؟ نقطه آغاز استراتژی مردمی همین‌جاست، یعنی ذهنیت مقاومت.
آنچه در این دو سه دهه می‌بینیم، از قضایای هسته‌ای و برجام و دهه نود تا جنگ دوازده‌روزه و چهل‌روزه، تعارض همین دو دیدگاه است. گفتمان مقاومت مجبور است در دو جبهه بجنگد: یکی با فاتحان و دیگری با کسانی که وادادگی را می‌پذیرند. این‌ها را به تعابیر مختلف مطرح می‌کنیم، مثل «غرب‌زده». بخشی از آن‌ها استدلال می‌کنند که جهان با شما مخالف است و باید پذیرفت. بخشی هم اقدام عملی می‌کنند و با فشار اقتصادی و معیشتی سعی می‌کنند مردم را مجبور کنند که وادادگی را بپذیرند. نقطه آغاز مقاومت دقیقاً همان نقطه‌ای است که فاتح می‌گوید کار تمام شد. پایان کار فاتح، آغاز کار ملت است.

تاریخ ایران از نگاه ملت
اگر تاریخ را از نگاه ملت بنویسیم، رنگ و روی دیگری پیدا می‌کند و باید دوره‌بندی شود. ایران در دوره قاجار و با آمدن پهلوی اشغال شد. حتی رضاخان را برکنار کردند و دیگری را سر کار گذاشتند. سه نفر آمدند و کنفرانس تهران را برگزار کردند. پایان استراتژی آن‌ها این بود که ایران را اشغال کنند و نفت و منابعش را ببرند.
نقطه آغاز مقاومت هم از همین‌جا شروع می‌شود، از ۲۸ خرداد. بعد به پانزده خرداد می‌رسیم که نقطه عطف مقاومت است. همه این‌ها بر مبنای استراتژی اخراج دشمن از کشور است. بعد انقلاب اسلامی اتفاق می‌افتد و پنجاه هزار مستشار بیرون می‌شوند. بعد صدام با هشت سال جنگ بر ما تحمیل شد و دوباره بیرونشان کردیم. دفاع مقدس هشت‌ساله هم یکی از مراتب تاریخی این گفتمان است. این استراتژی مردمی دارد تاریخ می‌سازد و جلو می‌آید.

وقتی دشمن اخراج شده
وقتی کشور از اشغال خارج شده، دیگر طبیعی است که بحث وادارندگی نکنیم. اگر بحثی در ذهن استراتژیست ایرانی باشد، بحث بازدارندگی است. اخراج که شد، باید کشور را آن‌چنان تثبیت کنی که دشمن نتواند برگردد، چون او می‌خواهد دوباره بیاید. استراتژیست موفق باید درباره بازدارندگی فکر کند، نه درباره اخراج.
تا قبل از انقلاب اسلامی همه بحث‌ها در چارچوب مقاومت و اخراج دشمن بود، از صحبت‌های امام تا اعتقادات دیگران. حتی آقای بازرگان در مقاله‌ای اعتراض داشت که چرا وقتی دشمن سر کوچه آمد با او بجنگید. می‌گفت باید با دشمن در مرزها بجنگیم، نه سر کوچه. بعد از انقلاب اسلامی هم وقتی دشمن اخراج شد، دیگر معنا ندارد که در فضای وادارندگی بحث کنیم.
باقی‌مانده دشمن، یعنی اثر فرهنگی‌اش در بخشی از افراد جریان‌ها، همچنان هست. همان‌ها می‌گویند باید وادادگی را بپذیریم. مشکل هنوز سر جایش است و به آن‌ها باید پرداخت. ولی در نگاه یک استراتژیست موفق ایرانی، در بالاترین سطح، یعنی رهبری، مسئله اصلی دشمنی است که اکنون بیرون است و ما بیرونش کرده‌ایم. پس بحث باید درباره بازدارندگی باشد.

بازدارندگی و اطلاعات
در ترسیم استراتژی باید چیزهای دیگری را هم ملاحظه کرد، از جمله بحث امنیت و تعریف آن. تجهیزات و امکانات لازم است. استراتژیست عالی‌رتبه ما بالاترین سطح برنامه‌ریزی را داشته است. اگر بگویند آمریکایی‌ها همه سایت‌ها و پایگاه‌های موشکی ما را می‌شناسند، چیز عجیبی نیست. عجیب این است که وقتی جنگ شروع شد، دوازده‌روزه و خصوصاً چهل‌روزه، ایران به‌روزترین اطلاعات از اهداف عملیاتی را داشت و همه پایگاه‌های آمریکایی را می‌شناخت. جدیدترین نمونه‌اش این بود که پایگاه آمریکایی در اردن را زد. خودشان هم مانده بودند که ایران چطور فهمیده بود.
یعنی استراتژیست بازدارنده اهدافش را آماده کرده بود و منتظر اقدام دشمن بود. وقتی جنگ دوازده‌روزه انجام شد، گویی رهبر شهید ۳۷ سال صبر کرده بود تا دشمن خطایی بکند و او کار نهایی‌اش را انجام دهد.

ظریف، ترکمنچای و گلستان
آقای ظریف می‌گوید ما مثل ترکمنچای و گلستان باید امتیاز بدهیم. این مغالطه است. در آن دو قرارداد، ما در جنگ شکست خوردیم و زمین دادیم. اینجا جنگ شد، دوازده‌روزه و چهل‌روزه، و ما نه تنها چیزی ندادیم، بلکه دشمن را هم دفع کردیم. حالا ناو آمریکایی چرا جرئت نمی‌کند در خلیج فارس بیاید؟
ایرادی هم هست که اخلال ایجاد شده و شرایط قبل از جنگ را نداریم. محاصره هم هست و هر کس به ایران می‌آید باور نمی‌کند اینجا جنگی شده باشد. این را باید بپذیریم. ما الان در شرایط بازدارندگی هستیم. اگر بخواهیم با این روایت‌ها سر وادارندگی بحث کنیم، تا کی می‌خواهید خلأ را بپذیرید؟ دشمن بیرون رفته است. اگر کسی بگوید در فضای وادادگی بحث کنیم، آدرس غلط دادن است.

نقطه نهایی
مرحله بعد وقتی است که آمریکایی‌ها تصمیم بگیرند به کشور خودشان برگردند. اقدام ما باید طوری باشد که اصلاً در ذهن کاخ سفید نیاید که برای ایران تصمیم بگیرد. محاصره را بردارند، پایگاه‌هایشان را ترک کنند و بروند. این صورت نهایی استراتژی است. این دیگر بازدارندگی نیست و چیز بالاتری است که باید برایش فکر کرد. الان شاید لزومی نداشته باشد به آن فکر کنیم، چون الان مرزها را محاصره کرده‌اند. الان باید این‌ها را دفع کنیم و کاسه‌کوزه‌شان را جمع کنند و بروند.

توان دفاعی و تجربه جنگ‌ها
در فن دفاع، در دفاع مقدس هشت‌ساله شاهکارهای عملیاتی داریم. از یکی از مدرسان دانشکده افسری شنیده‌ام که یکی از آن عملیات‌ها نقشه آموزشی در دانشگاه‌های نظامی آمریکاست. زمانی موشک هم به ما نمی‌دادند و الان موشک‌های ایرانی یکی از عوامل بازدارندگی است. این‌ها یک یا دو روزه شکل نگرفته است.
آمریکایی‌ها هم در جنگ‌هایی که راه انداخته‌اند، پیروزی پایدار نداشته‌اند: ویتنام، کویت، افغانستان، که بیست سال ماند و رفت. جنگ با ایران هم همین است. در دوازده روز نتوانستند، دوباره اقدام کردند و در چهل روز هم نشد. استراتژیست‌های خودشان هستند که می‌گویند ایران ساده نیست.