در نشست پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی بررسی شد؛ ایرانِ قوی و رهیافت‌های تمدنی در پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، نشست علمی «ایرانِ قوی؛ رهیافت‌های تمدنی در پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس» به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی و با سخنرانی دکتر محمدباقر خرمشاد، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، برگزار شد. در این نشست، مؤلفه‌های محسوس و نامحسوس قدرت و اقتدار ایران امروز، ظرفیت‌های تمدنی کشور و نقش منابع مادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و معنوی در تحلیل جایگاه ایران در معادلات جهانی بررسی شد.
مؤلفه‌های جغرافیایی، منابع ملی و توان نظامی ایران
دکتر محمدباقر خرمشاد در تحلیل پیام رهبر معظم انقلاب و تبیین مؤلفه‌های قدرت ایران اظهار کرد: جغرافیا، وسعت سرزمینی و منابع ملی از جمله منابع قدرت ایران امروز هستند. برخورداری از سواحل طولانی در شمال و جنوب، رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، قرار گرفتن در نقطه اتصال آسیا و اروپا و مجاورت با مناطق مهم نفت‌خیز جهان، موقعیتی راهبردی برای ایران ایجاد کرده است. همچنین منابع طبیعی و معدنی، به‌ویژه ذخایر نفتی و فلزات کمیاب مورد استفاده در صنایع هوش مصنوعی، ظرفیت مهمی برای قدرت ملی به شمار می‌روند.
وی با اشاره به اهمیت منابع نفتی ایران در معادلات جهانی افزود: اگر آنچه در ونزوئلا اتفاق افتاد، خدای‌ناکرده در ایران نیز با موفقیت همراه می‌شد، دو کشور دارای بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان در اختیار آمریکا قرار می‌گرفتند و این مسئله می‌توانست معادلات راهبردی جهان را به‌طور جدی تغییر دهد. از این منظر، منابع طبیعی و معدنی ایران یکی از عوامل مهم در محاسبات قدرت‌های خارجی هستند.
استاد دانشگاه علامه طباطبایی، توان نظامی را از دیگر منابع قدرت ایران دانست و گفت: توان نظامی با کمیت و کیفیت نیروهای مسلح، برخورداری از تجهیزات و مهارت در به‌کارگیری آن‌ها سنجیده می‌شود. به‌ویژه با توجه به تحولات جنگ تحمیلی یک‌ونیم‌ساله، توانمندی نیروهای مسلح ایران مورد توجه خود ایران، ملت‌های دیگر، رقبا و حتی دشمنان قرار گرفته است.
جمعیت، دانش و ظرفیت‌های اجتماعی و فرهنگی؛ منابع قدرت ملی
خرمشاد با اشاره به نقش جمعیت در قدرت ملی بیان کرد: در جریان جنگ تحمیلی هشت‌ساله صدام علیه ایران، برخورداری از جمعیتی چند برابر رژیم بعث عراق، با وجود پایین‌تر بودن توانمندی‌ها و تجهیزات نظامی ایران و حمایت گسترده خارجی از عراق، به کشور امکان داد مقاومت کند، حتی یک وجب از خاک خود را از دست ندهد، نیروهای متجاوز را عقب براند و وارد خاک عراق شود. از همین رو، تلاش دشمنان برای ایجاد تفرقه و فعال کردن گسل‌های قومی را باید در چارچوب تلاش برای تضعیف یکی از منابع جدی قدرت ایران ارزیابی کرد.
وی دانش را از اساسی‌ترین عوامل تولید و اعمال قدرت دانست و افزود: فردوسی بزرگ صدها سال پیش فرموده بود «توانا بود هر که دانا بود»؛ یعنی دانش توانایی می‌آورد. ایران امروز از میزان قابل‌قبولی از دانش برخوردار است و بسیاری از توانمندی‌هایی که امکان ایستادگی کشور در جنگ را فراهم کرده‌اند، با دانش ارتباط دارند. در بیانیه گام دوم انقلاب نیز رهبر شهید، دانش را نخستین عامل از هفت عامل مورد تأکید برای آینده انقلاب معرفی کردند.
خرمشاد همچنین موقعیت‌های اجتماعی، فرهنگی و دینی را از منابع قدرت ایران برشمرد و تصریح کرد: در دوران دفاع مقدس، ایمان دینی و باور به ارزش شهادت در مسیر تعالی، رزمندگان را به فداکاری و اقداماتی مانند رفتن روی مین برای باز کردن مسیر عبور نیروها ترغیب می‌کرد. در حوزه فرهنگی نیز، با وجود ضعف‌ها و مشکلات، ظرفیت‌هایی مانند حضور و گردهمایی خانواده‌ها در کنار یکدیگر از نقاط قوت ایران به شمار می‌روند و همچنان می‌توانند به‌عنوان منابع قدرت کشور مطرح باشند.
کیفیت رهبری، حکومت ملی و عقلانیت سیاسی نخبگان
استاد دانشگاه علامه طباطبایی، کیفیت رهبری، حکومت ملی و عقلانیت سیاسی نخبگان را از منابع نامحسوس قدرت ایران امروز دانست و اظهار کرد: پیش از جنگ، در داخل و خارج چنین تصویری ارائه می‌شد که ایران کشوری ضعیف، گرفتار بن‌بست و فاقد رهبران کارآمد است و همه‌چیز برای حمله خارجی و فروپاشی حکومت و جامعه آماده شده است. اما با وجود حمله خارجی و هدف قرار گرفتن رهبر، فرماندهان و دانشمندان، کشور توانست زیر شدیدترین فشارها ایستادگی کند. اگر آن تصویر از وضعیت ایران واقعیت عینی داشت، باید همان نتیجه‌ای حاصل می‌شد که پیش‌بینی می‌کردند؛ اما چنین نشد. بنابراین، باید مهندسی معکوس کرد و در ارزیابی‌هایی که درباره کیفیت رهبری مطرح می‌شد، تجدیدنظر کرد.
وی با اشاره به نقش مردم در پشتیبانی از کشور ادامه داد: درباره حکومت ایران گفته می‌شد که متعلق به مردم نیست و برخی با ارفاق، آن را متعلق به ۲۰ درصد مردم می‌دانستند و برخی دیگر این رقم را به ۱۰ یا حتی پنج درصد کاهش می‌دادند. اما در جریان نخستین ضربه‌ای که در خرداد وارد شد، ملت به دولت پناه برد و دولت نیز به ملت تکیه کرد. برخلاف فضاسازی‌هایی که پیش‌بینی می‌کردند حمله خارجی مردم را به خیابان‌ها می‌آورد تا همه‌چیز را به هم بریزند، مردم پشت دولت ایستادند تا از کشور دفاع کند؛ خانه‌های خود را برای پناه دادن باز کردند و به شکل‌های مختلف به یکدیگر کمک کردند.
خرمشاد تأکید کرد: این تصویر، تصویر یک حکومت ملی بود که نمی‌توان آن را متعلق به پنج، ۱۰ یا ۲۰ درصد مردم دانست. البته این به معنای نادیده گرفتن گلایه‌ها و ناراحتی‌های مردم نیست، اما فاصله‌ای که درباره مردم و حکومت ترسیم می‌شد، بسیار بیشتر از آن چیزی بود که در واقعیت مشاهده شد. عقلانیت سیاسی نخبگان نیز در کنار کیفیت رهبری و حکومت ملی، از منابع نامحسوس قدرت ایران است؛ زیرا اداره کشور در چنین شرایطی، نیازمند توانایی سیاسی و تصمیم‌گیری در میان نخبگان است.
وی همچنین با اشاره به نقش رفتار دشمن در تقویت وجهه ملی حکومت ایران گفت: وقتی از پایان دادن به دشمنی ۵۳ساله با ایران سخن گفته می‌شود، درحالی‌که عمر جمهوری اسلامی ۴۷ سال است، روشن می‌شود که مسئله به پیش از انقلاب نیز بازمی‌گردد. برای شناخت پشتوانه اجتماعی مقاومت نیز باید به شهدای تقدیم‌شده و خاستگاه اجتماعی و فرهنگی آنان توجه کرد. افراد متعلق به اقشار مختلف جامعه در میدان ایستادند و مقاومت کردند؛ تا جایی که آمریکایی‌ها، با وجود همه محاسبات خود، جرئت نکردند حمله زمینی را عملی کنند.
اراده ملی، نیروهای مسلح و همکاری‌های بین‌المللی
خرمشاد، اراده تخصیص منابع در راستای اهداف ملی را از دیگر منابع قدرت ایران دانست و اظهار کرد: این اراده به معنای استفاده به‌موقع از ابزار زور و تخصیص درست و به‌موقع منابع در اختیار است. به‌رغم هزینه‌های زیادی که برخی کشورهای منطقه صرف کردند و طراحی‌هایی که آمریکا و رژیم صهیونیستی انجام دادند، آن‌ها نتوانستند به اهداف خود برسند. همین اراده در ۱۸ و ۱۹ دی نیز به خنثی شدن کودتای سخت و پیچیده و ناکام ماندن سرویس‌های خارجی، اعم از غربی، عربی و عبری، کمک کرد. ما ضربه خوردیم و فرماندهان و مسئولانمان به شهادت رسیدند، اما همین نیرویی که به‌اصطلاح فکسنی و تنها و ایزوله خوانده می‌شد، توانست در برابر آن‌ها بایستد و مانع تحقق اهدافشان شود؛ به گلوله و موشک تن داد، اما وطن نداد.
وی روحیه، انضباط، لیاقت و کیفیت نیروهای مسلح را از دیگر منابع نامحسوس قدرت ایران برشمرد و افزود: کیفیت به این معناست که چیزی را در اختیار داشته باشید و بتوانید از آن استفاده کنید. نیروهای مسلح ایران این توانایی را دارند و از آن استفاده کرده‌اند.
استاد دانشگاه علامه طباطبایی، توان بالقوه و بالفعل اتحاد دولت با دیگر دولت‌ها را نیز مورد توجه قرار داد و گفت: پیش‌تر گفته می‌شد ایران به دلیل ایدئولوژیک بودن نمی‌تواند با دولت‌های دیگر اتحاد داشته باشد و در نتیجه منزوی است؛ اما امروز ایران عضو شانگهای و بریکس است، با چین و روسیه همکاری دارد، محور مقاومت را شکل داده و تعدادی از دولت‌ها و گروه‌های غیردولتی را پیرامون خود گرد آورده است. این روابط و همکاری‌ها شکل گرفته و ادامه خواهد داشت. بنابراین، نمی‌توان قدرت ایران را صرفاً با معیارهایی مانند انزوا یا محدودیت‌های ظاهری ارزیابی کرد؛ بلکه باید توانایی‌های بالفعل و ظرفیت‌های بالقوه آن را نیز در نظر گرفت.
خرمشاد همچنین سطح آگاهی سیاسی مردم و میزان حمایت آنان از دولت را از دیگر منابع نامحسوس قدرت ایران دانست و اظهار کرد: جمهوری اسلامی ایران، برخلاف نظام‌های سیاسی بسیاری از کشورهای دیگر که با پشتوانه دولت‌های خارجی به حیات خود ادامه می‌دهند، پشتوانه خارجی ندارد و حمایت مردم یکی از عوامل مهم قدرت آن است. در کنار این عوامل، ایمان و باور قلبی به اهداف والا نیز اهمیت دارد؛ از جمله اعتقاد به ظهور حضرت حجت و باور به اینکه «ما می‌توانیم»؛ باوری که از مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی و از منابع نامحسوس قدرت ایران امروز است.
ایمان، وحدت و همبستگی؛ منابع نامحسوس قدرت ایران
وی با اشاره به پیوند آرمان‌های ملی و مذهبی در جامعه ایران گفت: ایران امروز آرمان و رؤیا دارد؛ هم رؤیای ملی و هم رؤیای مذهبی. به نظر من، سطح ایمان در ایران بالاست. نظرسنجی‌های فرهنگی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از ایرانیان از نظر باور، مذهبی‌اند؛ البته باید میان باورهای دینی و میزان پایبندی به مناسک و آیین‌ها تفاوت قائل شد. همین باور اهمیت زیادی دارد. چندین میلیون ایرانی در طول سال، حتی در اوج عسرت مالی، چندین بار پولی را در صندوق صدقات می‌اندازند، با این باور که خداوند بلاهایی را از آن‌ها دور می‌کند و نورانیتی به آن‌ها می‌بخشد. این جلوه‌ای از ایمان قلبی است.
خرمشاد، وحدت، انسجام و همبستگی را از دیگر منابع نامحسوس قدرت ایران امروز برشمرد و افزود: به‌رغم همه تلاش‌ها و فضاسازی‌های دشمن، ایران از وحدت، انسجام و همبستگی برخوردار است. دشمنان می‌خواستند با جنگ، جنگ داخلی ایجاد کنند و اقوام مختلف، از جمله بلوچ‌ها، کردها و عرب‌ها، را در برابر یکدیگر قرار دهند؛ اما باور ما این است که ایران برای همه ایرانیان است و همه ایرانیان باید فرصت و افتخار دفاع از کشور را داشته باشند. دشمنان میان هویت تاریخی ایران و جمهوری اسلامی تفاوتی قائل نیستند؛ مسئله فقط جمهوری اسلامی نیست، بلکه ایران و هویت تاریخی آن نیز هدف قرار گرفته است.
وی در ادامه، منابع ماورای طبیعی، متافیزیکی یا الهی را از دیگر منابع قدرت ایران دانست و اظهار کرد: این منابع ورای انسان، طبیعت و ماده این‌جهانی قرار دارند و از قدرت لایزال الهی سرچشمه می‌گیرند. نخستین منبع، ایمان و اعتقاد راسخ به خداوند و وعده‌های راستین اوست. فرماندهان و رزمندگان ما می‌دانستند که با محاسبات معمول نمی‌توان در برابر ارتشی تا دندان مسلح ایستادگی کرد؛ پس چه چیزی خرمشهر را به ما بازگرداند؟ امام فرمودند: «خرمشهر را خدا آزاد کرد.»
خرمشاد، استغفار، توبه، انابه و توسل جمعی را دومین منبع و خداترسی و پارسایی نخبگان و مردم را سومین منبع قدرت معنوی ایران برشمرد و گفت: این ویژگی‌ها را می‌توان از امام خمینی و رهبر شهید تا فرماندهان، دانشمندان و پدران و مادران شهدا مشاهده کرد. این ایمان و پارسایی، در کنار منابع دیگر قدرت، می‌تواند ایران را در محاسبات الهی به جایگاهی برساند که با محاسبات صرفاً مادی قابل سنجش نیست.
رهبران الهی، امدادهای غیبی و منابع اقتدار ایران
وی رهبران و نخبگان الهی و خردمند را از منابع مهم قدرت ایران دانست و افزود: این افراد در ادبیات فارسی با عنوان حکیم شناخته می‌شوند و برای بخش قابل‌توجهی از جوانان و ملت ایران، اسوه و الگو هستند. همچنین باور به امدادهای غیبی و فرشتگان الهی، از منابع قدرت در جهان‌بینی توحیدی ایرانیان است؛ باوری که بر اساس آن، همه موجودات هنگام ضرورت می‌توانند لشکریان خدا باشند و فرشتگان الهی به کمک انسان‌های صالح بیایند. نمونه‌های این باور را می‌توان در خاطرات دفاع مقدس، روایت‌های حاج قاسم از حضور حضرت فاطمه زهرا در جبهه‌ها و در ماجرای طبس مشاهده کرد؛ همان‌جا که امام خمینی فرمودند شن‌های طبس مأموران خدا بودند.
خرمشاد در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به نظریه ماکس وبر درباره اقتدار گفت: وبر سه منبع برای اقتدار قائل است: سنتی، قانونی و کاریزماتیک. اقتدار به معنای قدرت مشروع است؛ اقتدار سنتی بر عرف و سنت‌های پذیرفته‌شده استوار است، اقتدار قانونی از قواعد و قوانین جامعه ناشی می‌شود و اقتدار کاریزماتیک از صفات ویژه و توانمندی‌های خاص یک رهبر سیاسی سرچشمه می‌گیرد.
وی تصریح کرد: اقتدار جمهوری اسلامی ایران و مردم‌سالاری دینی، از این جهت ظرفیت و توانمندی دارد که برآمده از هر سه منبع به‌طور هم‌زمان است؛ یعنی هم سنت‌پایه است، هم قانون‌پایه و هم کاریزماپایه. همین مسئله به اقتدار ایران استحکام داده است. سازوکار ولایت فقیه و انتخاب رهبر در قانون اساسی نیز ریشه در سنت شیعی دارد و از طریق مجلس خبرگان صورت می‌گیرد. بنابراین، اقتدار جمهوری اسلامی از پیوند سنت شیعی، قانون و رابطه کاریزماتیک رهبر با مردم برخوردار است.
خرمشاد همچنین بهره‌گیری هم‌زمان و هوشمندانه از قدرت سخت و قدرت نرم را از ویژگی‌های اقتدار ایران امروز دانست و گفت: قدرت سخت، استفاده از ابزارهایی مانند نیروهای نظامی و امنیتی، سلاح و زور است و قدرت نرم، توانایی رسیدن به اهداف از طریق اقناع‌سازی و واداشتن دیگران به تبعیت از راه پذیرفتن خواسته‌هاست. با وجود همه کاستی‌ها و فراز و فرودها، یکی از ویژگی‌های قدرت ایران امروز، تلفیق این دو نوع قدرت در عرصه فرمانروایی و حکمرانی است؛ به‌ویژه در دوران جنگ که ایران توانسته از هر دو ابزار در کنار یکدیگر بهره بگیرد.
«ابرقدرت چهارم پلاس»؛ پیوند منابع محسوس، نامحسوس و الهی قدرت
این استاد دانشگاه در جمع‌بندی مباحث خود، با اشاره به تعبیر «ابرقدرت چهارم» درباره ایران گفت: مجموعه منابع محسوس و نامحسوس قدرت ایران، چنین جایگاهی را برای کشور رقم زده است؛ اما آن چیزی که می‌تواند فاصله میان ابرقدرت چهارم بودن و قدرت اول بودن را پر کند، منابع ماورایی، غیرمادی، معنوی و الهی قدرت است. در کنار این منابع، ترکیب سه منبع اقتدار سنتی، قانونی و کاریزماتیک و بهره‌گیری هم‌زمان از قدرت سخت و قدرت نرم نیز اهمیت دارد.
وی با اشاره به باورهای دینی و شیعی افزود: بر اساس این باورها، خداوند باری‌تعالی قدرت علی‌الاطلاق است، انسان گل سرسبد مخلوقات است، پیامبر اسلام گل سرسبد انسان‌ها و خلقت است و ذوات مقدس ائمه علیهم‌السلام برترین مخلوقات و انوار هستند. از این منظر، ایران از منابع قدرت و اقتدار ماورایی برخوردار است که قدرت‌های دیگر از آن برخوردار نیستند؛ بنابراین می‌توان از اقتدار ایران به‌مثابه «ابرقدرت چهارم پلاس» سخن گفت.
خرمشاد در پایان تأکید کرد: کشوری که خود را متعلق به عترت طاهره می‌داند، مردمانش دلبسته آن والامقامان‌اند و برای اقامه حق هراسی ندارند، می‌تواند در محاسبات الهی قدرت اول جهان باشد. دایره دلبستگان به عترت طاهره، صرفاً مذهبی‌ها در معنای مصطلح نیست، بلکه بسیار گسترده‌تر است و حتی کسانی را دربرمی‌گیرد که ممکن است به نماز و روزه و مناسک دینی پایبندی چندانی نداشته باشند، اما به حضرت امیر، حضرت ابوالفضل و اباعبدالله الحسین ارادت دارند. این روحیه را در مردمی می‌توان دید که برای حفاظت از تأسیسات انرژی زنجیره انسانی تشکیل می‌دهند و نیز در رهبر شهید که برای اقامه حق هراسی نداشت و خود و خانواده‌اش به شهادت رسیدند. این‌ها از منابع قدرت ایران هستند.
